Kto może skorzystać z odroczenia ?
O odroczenie kary pozbawienia wolności może ubiegać się skazany, który nie rozpoczął jeszcze odbywania kary, a więc przed przyjęciem do zakładu karnego. Jeśli natomiast przebywa już w zakładzie karnym, może skorzystać z instytucji przerwy w jej odbywaniu. Przepisy dotyczące odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności stosuje się także w stosunku do osób, którym orzeczono zastępczą karę pozbawienia wolności w miejsce kary ograniczenia wolności lub grzywny.

Kto może złożyć wniosek o odroczenie?
Wniosek o odroczenie może złożyć skazany, jego obrońca, sądowy kurator zawodowy (na podstawie art. 173 § 2 pkt 4 k.k.w.), prokurator.

Co powinien zawierać wniosek o odroczenie?
Wniosek powinien zawierać następujące elementy:
- imię, nazwisko i adres osoby, która ubiega się o odroczenie,
- oznaczenie organu, do którego kieruje wniosek (np. Sąd Rejonowy w ..., Wydział...),
- treść (np. Wnoszę o odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu..., sygnatura akt...),
- uzasadnienie (wytłumaczenie powodów złożenia wniosku o odroczenie),
- data,
- podpis osoby składającej wniosek,
- dodatkowo mogą zostać dołączone załączniki (np. zaświadczenia lekarskie, historie choroby, zaświadczenia o wysokości zarobków, itp.).

Gdzie należy złożyć wniosek o odroczenie i jaki organ decyduje o odroczeniu?
Wniosek o odroczenie przesyła się do sądu właściwego do rozpatrzenia sprawy. Co do zasady, decyzję w sprawie odroczenia podejmuje sąd, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji (art. 3 § 1 k.k.w.). Od powyższej zasady istnieje wyjątek przewidziany w art. 178 § 1 k.k.w., mianowicie w sytuacji jeśli skazany, któremu kara została warunkowo zawieszona z równoczesnym pozostawieniem go pod dozorem, a następnie zarządzono jej wykonanie, o odroczeniu decyduje sąd rejonowy, w którego okręgu dozór był wykonywany (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., I KZP 29/02, OSNKW 2002, z. 11-12, poz. 91).

Czy złożenie wniosku o odroczenie podlega opłacie?
Tak, zgodnie z treścią art. 15 ust. 1 pkt. 1 ustawy o opłatach w sprawach karnych, wniosek taki podlega opłacie w wysokości 80 zł. Do wniosku dołącza się dowód wpłacenia opłaty do kasy sądowej. Skazany wnoszący wniosek może zwrócić się z prośbą do sądu o zwolnienie od opłaty, jeżeli wykaże, że ze względu na sytuację rodzinną, majątkową i wysokość dochodów, uiszczenie jej byłoby zbyt uciążliwe.

Kiedy sąd zobowiązany jest odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności (tzw. odroczenie obligatoryjne)?
Sąd ma obowiązek odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności w wypadku choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonanie tej kary (art. 150 § 1 k.k.w.).
O tym czy dana choroba zostanie uznana za ciężką, każdorazowo decyduje sąd. Podstawowe znaczenie dla podjęcia tej decyzji  będzie miał  aktualny stan kliniczny chorego a nie nazwa choroby. Poza tym sąd powinien mieć na uwadze nie czas trwania choroby, a ostrość jej przebiegu, mogącą prowadzić do poważnych zmian w organizmie. Na marginesie wspomnieć należy, że kalectwo nie jest chorobą i z racji tego nie może być powodem odroczenia wykonania kary w oparciu o tę przesłankę. Choroba psychiczna będąca podstawą obligatoryjnego odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności, także musi być ciężka.
Ponadto, ciężka choroba (również psychiczna) musi uniemożliwiać wykonanie kary. Z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia, jeśli umieszczenie skazanego w zakładzie karnym może zagrażać życiu lub spowodować dla jego zdrowia poważne niebezpieczeństwo (art. 150 § 2 k.k.w.). W tym miejscu należy zaznaczyć, że niektóre choroby mogą być leczone w jednostkach więziennej służby zdrowia. Jeżeli jednostka będzie w stanie zapewnić skazanemu odpowiednią opiekę medyczną, nie będzie podstaw do odroczenia wykonania kary pozbawienia wolności.
Choroba, która nie zostanie uznana za ciężką może być powołana jako przesłanka odroczenia wykonania kary na podstawie art. 151 k.k.w.

Kiedy sąd może odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności (tzw. fakultatywne odroczenie)?
Sąd może odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności, jeśli zostanie spełniony jeden z poniższych warunków:
- jeżeli natychmiastowe wykonanie kary spowodowałoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki (art. 151 § 1 k.k.w.),
- gdy liczba osadzonych w zakładach karnych przekroczy w skali kraju ogólną pojemność tych zakładów, przy uwzględnieniu normy powierzchni przypadającej na jednego skazanego wynoszącej 3 m2 (art. 151 § 1 z związku z art. 248 § 1 k.k.w.);
- skazana jest w ciąży, bądź w okresie 3 lat po urodzeniu dziecka i sprawowania nad nim opieki. Opierając się na tej przesłance należy wykazać, że nieudzielenie odroczenia w wykonaniu kary pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla skazanej lub jej rodziny (np. dziecka);
- skazany został powołany do odbycia zasadniczej służby wojskowej, pod warunkiem że kara pozbawienia wolności nie przekracza 6 miesięcy (art. 336 § 1 k.k.).
Pierwsza z przesłanek daje sądowi dużą dowolność wyboru, ponieważ nie określa wszystkich sytuacji, w jakich będzie mógł on odroczyć wykonanie kary, a posługuje się zwrotem niedookreślonym, mianowicie: „zbyt ciężkie skutki”. Pod tym pojęciem przykładowo można wskazać:
- chorobę skazanego inną niż opisaną w art. 150 k.k.w.,
- okresowe pozostawanie rodziny bez środków do życia,
- chorobę członka rodziny wymagającą opieki, którą może zapewnić wyłącznie skazany,
- zdanie ważnych egzaminów kończących cykl nauki.
Ponadto należy dodać, że Sąd Najwyższy na podstawie art. 532 § 1 k.p.k. posiada uprawnienie do wstrzymania wykonania kary w związku z wniesieniem kasacji. Wstrzymanie wykonania kary nie jest tożsame z odroczeniem wykonania kary, ale prowadzi do tych samych skutków, a mianowicie braku obowiązku, po stronie skazanego, odbycia nałożonej kary. Może ono nastąpić jedynie w trakcie postępowania kasacyjnego, jeśli istnieją podstawy do stwierdzenia, że prawdopodobieństwo uwzględnienia kasacji jest szczególnie wysokie.

Czy w razie nieuwzględnienia wniosku o odroczenie wykonania kary przysługuje skazanemu możliwość złożenia zażalenia?
Tak, taka możliwość wynika z art. 6 k.k.w. Dotyczy ona zarówno sytuacji, gdy sąd mógł odroczyć wykonanie kary (art. 151 § 1 k.k.w. i art. 336 § 1 k.k.) jak i gdy był do tego zobowiązany (art. 150 § 1 k.k.w.)
Procedura zażalenia został opisana w kodeksie postępowania karnego, do którego odesłanie znajduje się  w art. 1 § 2 k.k.w. Zgodnie z treścią art. 428 i 460 k.p.k. należy je wnieść na piśmie do sądu, który wydał zaskarżone postanowienie, w terminie 7 dni od daty jego ogłoszenia.

Jak długo może trwać odroczenie odbywania kary?
Czas, na jaki zostanie odroczona kara, uzależniony jest od rodzaju przesłanki, na podstawie której sąd o tym postanowił. W związku z tym wymienić trzeba 3 sytuacje:
a) Sąd zobowiązany był do odroczenia wykonania kary na podstawie art. 150 k.k.w.
W takim przypadku nie została przewidziana żadna czasowa granica, a kara pozbawienia wolności zostanie odroczona do czasu ustania przeszkody (art. 150 § 1 k.k.w.). Zwrotu „ustanie przeszkody” nie należy utożsamiać z wyzdrowieniem, ale ze złagodzeniem ostrości objawów choroby, które powodują, że nie można uznać jej za ciężką. Sąd podejmując decyzję o odroczeniu nie powinien orzec, że czas jego trwania obowiązuje do czasu „ustania przeszkody”, ale określić termin. Jeśli po jego upływie nadal będzie istniała ciężka choroba, uniemożliwiająca wykonanie kary, sąd ponownie ją odroczy i ustali kolejny termin.
b) Sąd zdecyduje się na odroczenie  kary na podstawie art. 151 § 1 k.k.w. W tej sytuacji maksymalny czas jednorazowego odroczenia może wynieść 6 miesięcy. Natomiast łączny czas wszystkich odroczeń nie może przekroczyć roku, chyba że chodzi o kobietę ciężarną lub będącą w okresie 3 lat po urodzeniu dziecka. Należy mieć na uwadze, że sąd nie będąc zobowiązany do odroczenia kary na podstawie art. 151 § 1 k.k.w. nie musi przedłużyć czasu odroczenia, w stosunku do wyżej wskazanych osób. Szczególnie, że art. 87 § 4 k.k.w. przewiduje możliwość osadzenia skazanej w zakładzie karnym, przy którym zorganizowany jest dom dla matki i dziecka. Powyższe okresy liczy się od wydania pierwszego postanowienia o odroczeniu, a nie od ich uprawomocnienia się.
c) Odroczenie wykonania kar nastąpiło na podstawie art. 336 k.k. W tej sytuacji kara zostanie odroczona do czasu ukończenia służby zasadniczej, tj. odejścia z miejsca pełnienia służby, po zwolnieniu przez dowódcę jednostki wojskowej lub inny uprawniony organ (art. 71 ustawy o powszechnym obowiązku obrony).

Odroczenie wykonania kary a warunkowe zawieszenie wykonania kary (art. 152 k.k.w.)
Sąd ma możliwość warunkowo zawiesić wykonanie kary, jeśli zostaną spełnione następujące warunki:
- kara podlegająca wykonaniu nie była wyższa niż 2 lata,
- odroczenie trwało przez okres co najmniej jednego roku.
Wymienione warunki muszą zostać spełnione łącznie. Podkreślić trzeba, że nawet jeśli wystąpią one w konkretnej sytuacji, sąd nie będzie zobowiązany do warunkowego zawieszenia kary, a jedynie będzie posiadał taką możliwość. Podejmując decyzję o warunkowym zawieszeniu, sąd będzie kierował się wskazaniami zawartymi w art. 69-75 k.k. Przede wszystkim zbada, czy w okresie odroczenia zaistniały przesłanki, które nie występowały w chwili wyrokowania (tak też orzekł Sąd Apelacyjny w Lublinie, postanowienie z dnia 3 grudnia 1998 r., II Akz 88/98). Sąd powinien więc ustalić, czy sposób życia i zachowania się skazanego po wydaniu wyroku na tyle się zmienił, że pozwala na zastosowanie tej instytucji.
Możliwość warunkowego zawieszenia kary istnieje także wtedy, gdy skazany spełniający powyżej wskazane warunki rozpoczął odbywanie kary. Jeśli natomiast osobie odbywającej karę równocześnie przysługiwać będzie możliwość ubiegania się o przerwę w odbywaniu kary bądź warunkowe przedterminowe zwolnienie, do niej będzie należał wybór, z którym wnioskiem wystąpić do sądu.
Ponadto trzeba wskazać, że w art. 152 k.k.w. zawarta została przesłanka, aby odroczenie trwało co najmniej przez rok. Nie chodzi więc tu jedynie o faktyczne pozostawanie na wolności od momentu uprawomocnienia się orzeczenia, ale tylko i wyłącznie o okres, na który zostało odroczone wykonanie kary określone w postanowieniach sądu. Powoduje to, że do rocznego okresu nie wlicza się czasu, jaki upłynął pomiędzy zakończeniem odroczenia kary określonego w postanowieniu, a datą wydania kolejnego postanowienia w tym przedmiocie.
Zwracając się z wnioskiem o warunkowe zawieszenie postępowania trzeba mieć na uwadze, że sąd przychylając się do niego stosuje przepisy określone w art. 69-75 k.k. Istnieje więc możliwość nałożenia na skazanego grzywny w wysokości do 180 stawek dziennych. Zawieszając wykonanie kary sąd będzie mógł, obok nałożenia grzywny, zobowiązać skazanego do spełnienia nałożonego na niego obowiązku. Przykładowo zostały one wymienione w art. 72 k.k.
Jeśli sąd zdecyduje się na warunkowe zawieszenie wykonania kary, zastosowanie znajdzie art. 76 k.k. Tak więc, jeśli w okresie próby i następnych 6 miesiącach nie zostanie zarządzone wykonanie kary, dojdzie do zatarcia skazania, tzn. skazanie będzie uważane za niebyłe i zostanie usunięte z rejestru skazanych.
W sytuacji, w której skazany nie zgadza się z postanowieniem sądu, może na podstawie art. 6 § 1 k.k.w. wnieść na nie zażalenie. Procedura jego złożenia oraz właściwość sądu zostały omówione powyżej.

Jaki organ uprawniony jest do odwołania odroczenia wykonania kary?
Decyzje w sprawie odwołania odroczenia podejmuje właściwy sąd. Co do zasady jest nim sąd, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji. Wyjątek od tej zasady został wskazany powyżej.

W jakich sytuacjach sąd musi odwołać odroczenie wykonania kary?
Kodeks karny nie przewiduje obowiązkowego odwołania odroczenia wykonania kary. W art. 156 § 1 k.k.w. został użyty zwrot „może odwołać...”, co nie powoduje konieczności po stronie sądu odwołania odroczenia, a jedynie stwarza taką możliwość.

Kiedy sąd może odwołać odroczenie wykonania kary?
Sąd może odwołać odroczenie wykonania kary w następujących sytuacjach:
1) ustania przyczyny, dla której zostało ono udzielone,
2) w wypadku, gdy skazany nie korzysta z odroczenia w celu, w jakim zostało udzielone (powinien być on wskazany w treści uzasadnienia postanowienia sądu),
3) gdy skazany rażąco narusza porządek prawny (Pojęcie to nie zostało zdefiniowane prawnie. Wskazać należy, że nie wystarczy jedynie naruszenie porządku prawnego. Musi być ono bowiem rażące, tzn. oczywiste, jaskrawe, rzucające się w oczy, uporczywe itd.)

Nieco inna regulacja dotyczy możliwości odwołania odroczenia w stosunku do żołnierza, któremu odroczono wykonanie kary do czasu ukończenia zasadniczej służby wojskowej (art. 336 k.k.). W tej sytuacji sąd może „zarządzić wykonanie odroczonej kary”, które powoduje takie same skutki co odwołanie odroczenia. Może być ono zastosowane przez sąd, jeśli skazany w okresie odroczenia rażąco narusza porządek prawny lub zasady dyscypliny wojskowej. Aktualne w tym miejscu pozostają wskazane powyżej rozważania dotyczące „rażącego naruszania porządku prawnego”.
Warunki powodujące odwołanie odroczenia muszą zaistnieć i ujawnić się w okresie odroczenia.
We wszystkich wskazanych powyżej przypadkach sąd ma jedynie możliwość odwołania odroczenia wykonania kary.

Źródła prawa:
1. Kodeks karny wykonawczy (k.k.w.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 90, poz. 557 z późniejszymi zmianami).
2. Kodeks karny (k.k.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 88, poz. 553 z późniejszymi zmianami).
3. Kodeks postępowania karnego (k.p.k.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 89, poz. 555 z późniejszymi zmianami).
4. Ustawa z dnia 23 czerwca 1973 r. o opłatach w sprawach karnych (tekst jednolity: Dz. U. z 1983 r., Nr 49, poz. 223 z późniejszymi zmianami).
5. Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczpospolitej Polskiej (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r., Nr 241, poz. 2416 z późniejszymi zmianami).

Wykorzystana literatura:
1. Z. Hołda, K. Postulski „Kodeks karny wykonawczy. Komentarz”, Gdańsk 1998.
2. J. Hołda, Z. Hołda,  „Prawo karne wykonawcze”, Zakamycze 2004.
3. K. Postulski - glosa do uchwały SN z dnia 21 grudnia 1999 r., I KZP 45/99, OSP 2000, nr 5, poz. 74
4. A. Zoll (red.) „Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz” Tom II, Zakamycze 2006 r.

Wykorzystane orzecznictwo:
1. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 3 grudnia 1998 r., II Akz 88/98, Apelacja Lublin 1999, nr 1, poz. 7-K
2. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., I KZP 29/02, OSNKW 2002, z. 11-12, poz. 91

Użyte skróty:
k.k.w. - Kodeks karny wykonawczy
k.k. - Kodeks karny
k.p.k. - Kodeks postępowania karnego


Opracowanie: Jan Jodłowski – Uniwersytecka Poradnia Prawna Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, w ramach umowy o współpracy zawartej między Uniwersytecką Poradnią Prawną UJ a Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich

Stan prawny na dzień: 30 czerwca 2007 r.