Co to jest mediacja?
Mediacja jest alternatywną, wobec sądowej, metodą rozwiązywania sporów. W mediacji uczestniczą co najmniej dwie będące ze sobą w sporze strony oraz pośrednik – mediator,
który będąc osobą trzecią pomaga stronom porozumieć się, udziela im swych rad i wskazówek
oraz stwarza warunki dla znalezienia akceptowanego przez nie rozwiązania.
W postępowaniu przed sądem administracyjnym stronami postępowania mediacyjnego
są skarżący oraz organ administracji publicznej, który wydał akt lub podjął inną czynność rozstrzygającą o sytuacji prawnej skarżącego.

Jakie są zalety mediacji?
Niewątpliwą zaletą mediacji jest przyspieszenie rozwiązania sporu. Strony bowiem
nie muszą oczekiwać, aż ich sprawa zostanie rozstrzygnięta przez sąd. Co więcej same mogą decydować o sposobie rozwiązania konfliktu. Zmniejsza to również koszty postępowania. Ponadto wskazuje się, że nawet jeśli mediacja nie zakończy się sukcesem w postaci porozumienia satysfakcjonującego obie strony i tak przynosi korzyści. Daje dodatkowy czas i wzbogaca strony
w wiedzę wynikającą z ich bezpośredniej konfrontacji. Umożliwia tym samym wypracowanie klarownego stanowiska przez każdą z nich już w procesie sądowym. Jeżeli odbywa się w ramach wymiaru sprawiedliwości, daje również szanse na wstępne zaznajomienie się z przedmiotem sprawy przez sąd. Mediacja  przyczynia się więc do przyspieszenia i uproszczenia postępowania sądowego.

Kto może być mediatorem w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym?
Mediatorem w postępowaniu przed sądem administracyjnym, zgodnie z art. 116 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: p.p.s.a.), może być sędzia lub referendarz sądowy wyznaczony przez przewodniczącego wydziału.

Jakie uprawnienia i obowiązki posiada mediator?
Obowiązki:
• zapoznanie się z aktami sprawy oraz analiza orzecznictwa odnoszącego się do kwestii spornych,
• organizacyjne przygotowanie mediacji w taki sposób, aby już na pierwszym posiedzeniu mediacyjnym mogło dojść do osiągnięcia jej celu – przyjęcia przez strony ustaleń co do sposobu załatwienia sprawy,
• wskazanie obszaru mediacji w przypadku podjęcia mediacji przez sąd,
• powstrzymywanie się od wyrażania własnego stanowiska w sprawie, w której prowadzone jest postępowanie mediacyjne,
• posiadanie wiedzy z zakresu psychologii mediacji.

Uprawnienie:
• możliwość przeprowadzenia całego procesu mediacji w sposób, który mediator uzna
za najbardziej celowy z uwagi na charakter sporu.

Jakie przesłanki należy spełnić, aby doszło do postępowania mediacyjnego w postępowaniu sądowoadministracyjnym?
Uruchomienie postępowania mediacyjnego wymaga spełnienia szeregu przesłanek:
• wyczerpanie środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed właściwym organem administracyjnym (art. 52 § 1 p.p.s.a.); wymóg ten nie dotyczy Rzecznika Praw Obywatelskich oraz prokuratora.
• wniesienie skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego na akt lub czynność organu administracji publicznej, przez podmiot do tego uprawniony, tj. przez każdy podmiot posiadający w tym interes prawny, bądź przez Rzecznika Praw Obywatelskich, prokuratora lub organizację społeczną, jeżeli brała ona udział we wcześniejszym postępowaniu administracyjnym w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, jeżeli sprawa, której skarga ma dotyczyć zawiera się w zakresie jej statutowej działalności. Ponadto ustawa legitymuje do wniesienia skargi każdy podmiot, któremu ustawy szczególne przyznają takie prawo (art. 50 p.p.s.a.).
• zachowanie ustawowo określonego terminu do wniesienia skargi:
- skargę na decyzje i postanowienia wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia skarżącemu rozstrzygnięcia w sprawie (art. 53 § 1 p.p.s.a.),
- skargę na innego rodzaju akty lub czynności wnosi się w terminie trzydziestu dni
od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie sześćdziesięciu dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa (art. 53 § 2 p.p.s.a.),
- prokurator lub Rzecznik Praw Obywatelskich mogą wnieść skargę w terminie sześciu miesięcy od dnia doręczenia stronie rozstrzygnięcia w sprawie indywidualnej, a w pozostałych przypadkach w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie aktu lub podjęcia innej czynności uzasadniającej wniesienie skargi. Powyższy termin nie ma jednak zastosowania do wnoszenia skarg na akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej (art. 53 § 3 p.p.s.a.),
• skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego należy wnieść za pośrednictwem organu administracji publicznej, którego działanie lub bezczynność są przedmiotem skargi (art. 54 p.p.s.a.),
• skarga musi spełniać wymogi formalne
- zwykłych pism procesowych określone w art. 46 p.p.s.a. oraz
- kwalifikowanych pism procesowych określone w art. 57 p.p.s.a.
• złożenie wniosku o przeprowadzenie postępowania mediacyjnego. Uczynić to może skarżący lub organ administracji publicznej. Wniosek taki zaś może być zawarty w skardze, odpowiedzi na skargę albo w odrębnym piśmie procesowym skarżącego lub organu administracji publicznej. Postępowanie mediacyjne może być także przeprowadzone mimo braku wniosku stron o przeprowadzenie takiego postępowania (art. 115 § 2 p.p.s.a.)

Kiedy można złożyć wniosek o przeprowadzenie mediacji?
Wniosek może być złożony tylko do czasu wyznaczenia rozprawy (art. 115 § 1 p.p.s.a.),
a więc przed datą doręczenia stronie zawiadomienia o rozprawie.

Co jest celem posiedzenia mediacyjnego?
Celem posiedzenia mediacyjnego są dwie kwestie: wyjaśnienie i rozważenie okoliczności faktycznych i prawnych sprawy oraz przyjęcie przez strony ustaleń co do sposobu załatwienia sprawy w granicach obowiązującego prawa (art. 115 § 1 p.p.s.a. in fine).
Przez wyjaśnienie okoliczności faktycznych i prawnych sprawy należy rozumieć podjęcie tych argumentów faktycznych i prawnych, które prowadzą do przyjęcia ustaleń satysfakcjonujących obie strony i skutkujących bezprzedmiotowością sprawy zawisłej przed sądem.
W trakcie posiedzenia mediacyjnego strony mogą, ale nie muszą przyjąć ustalenia co do sposobu załatwienia sprawy. Odnosić się mogą wyłącznie do sprawy zawisłej przed sądem administracyjnym. Poczynione zaś ustalenia mogą powodować konsekwencje w postaci cofnięcia skargi przez skarżącego, czy też uchylenia lub zmiany zaskarżonego aktu przez organ administracji publicznej lub podjęcie innej czynności stosownie do okoliczności sprawy w zakresie jego właściwości i kompetencji.

Kto może uczestniczyć w posiedzeniu mediacyjnym?
Posiedzenie mediacyjne, stosownie do postanowień art. 116 § 2 p.p.s.a., odbywa się
z udziałem stron i jest jawne. Strony wzywa się do osobistego stawiennictwa (§ 36 regulaminu urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych). Wskazane jest, aby za organ kolegialny stawiała się osoba upoważniona w jego imieniu do podejmowania merytorycznych rozstrzygnięć. W przypadku osoby skarżącej będącej osobą fizyczną, obowiązek stawiennictwa odnosi się do podmiotu, do którego akt lub czynność zostały skierowane, natomiast w przypadku osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nie mającej osobowości prawnej – do osoby upoważnionej do jej reprezentowania.
W posiedzeniu mediacyjnym mogą wziąć udział także wszystkie podmioty uczestniczące w postępowaniu na prawach strony oraz publiczność, w tym także środki masowego przekazu.

Jaki jest końcowy etap posiedzenia mediacyjnego?
Końcowym etapem posiedzenia mediacyjnego jest spisanie protokołu. Powinien on zawierać stanowiska stron, a w szczególności dokonane przez strony ustalenia co do sposobu załatwienia sprawy (art. 116 § 3 p.p.s.a.). Szczególnie ważne dla dalszego toku postępowania jest precyzyjne spisanie treści poczynionych ustaleń, a więc tego do czego zobowiązują się strony mediacji, w jakiej formie oraz w jakim terminie. Uchybienie powyższemu terminowi skutkować może skargą na bezczynność organu. Uwzględnienie zaś jej przez sąd – zobowiązaniem organu do wykonania w określonym terminie przyjętych ustaleń.
Warunkiem ważności protokołu posiedzenia mediacyjnego jest jego podpisanie przez sędziego lub referendarza sądowego prowadzącego posiedzenie mediacyjne oraz przez strony
(art. 116 § 3 p.p.s.a.).

Co się dzieje w przypadku, gdy strony nie przyjęły wspólnych ustaleń co do sposobu załatwienia sprawy na posiedzeniu mediacyjnym?
W przypadku niepowodzenia mediacji sprawa jest kierowana do rozpoznania w trybie zwykłym, a więc na rozprawę (art. 117 § 2 p.p.s.a.).

Co można zrobić, gdy akt lub czynność podjęta przez organ nie jest zgodna z ustaleniami posiedzenia mediacyjnego?
Ustawodawca uprawnia wówczas stronę skarżącą do wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego na akt wydany na podstawie ustaleń posiedzenia mediacyjnego. Skargę wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia aktu lub podjęcia czynności. Podlega ona rozpoznaniu łącznie ze skargą w sprawie, w której przeprowadzono postępowanie mediacyjne
(ze skargą pierwotną) -  art. 118 § 1 p.p.s.a.
Sąd uwzględniając skargę na akt wydany na podstawie ustaleń postępowania mediacyjnego (skargę wtórną), ma również obowiązek orzec o skardze na akt pierwotnie zaskarżony (o skardze pierwotnej).

Kiedy sąd umarza postępowanie?
Sąd umarza postępowanie w sprawie, w której przeprowadzono postępowanie mediacyjne (postępowanie w sprawie ze skargi pierwotnej) w przypadku gdy skarga na akt lub czynność wydane lub podjęte na podstawie ustaleń postępowania mediacyjnego nie zostanie wniesiona albo skarga ta zostanie oddalona przez sąd jako bezzasadna (art. 118 § 2 p.p.s.a.).

Źródła prawa:
1. ustawa z dnia 30.08.2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
(Dz. U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.),
2. rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia  18.09.2003 r. - Regulamin wewnętrzny urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (Dz. U. nr 169, poz. 1646)

Wykorzystana literatura:
1. Dauter B., Gruszczyński B., Kabat A., Niezgódka – Medek M.,  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005,
2. Tarno J. P., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2004,
3. Kot A., Kurasz M., Skrodzki A., Postępowanie mediacyjne w sprawach podatkowych - aspekty praktyczne, Przegląd Podatkowy 10/2004,
4. Dauter B., Postępowanie mediacyjne w sprawach podatkowych, Przegląd Podatkowy 12/2003,
5. Kmieciak Z., Mediacja i koncyliacja w prawie administracyjnym, Zakamycze 2004

Użyte skróty:
p.p.s.a.–  ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi


Opracowanie: Anna Sztabińska - Studencka Uniwersytecka Poradnia Prawna, Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego, w ramach Umowy o współpracy zawartej między Poradnią Prawną a Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich.

Stan prawny na dzień: 30 czerwca 2007 r.