Godło RP
Liczba całkowita wyników: 14

Bezpłatna pomoc prawna

Ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej, wprowadzona w 2016 r.,  nie działa tak, jak powinna, ponieważ uzależniła możliwość skorzystania z bezpłatnej pomocy prawnej od spełnienia wielu warunków, które jak się okazało zostały wskazane zbyt ogólnie i nieprecyzyjnie.

Prawo do bezpłatnej pomocy nie objęło wielu ludzi, którym ta pomoc bardzo by się przydała. W ramach współpracy z prezydentem, RPO przygotował wykaz usteRek i zapisów, które warto poprawić w ustawie. Najwięcej uwag dotyczyło niewłaściwie zakreślonego katalogu osób uprawnionych do skorzystania z darmowych porad prawnych. Przyjęty w ustawie limit dochodowy wyklucza z bezpłatnej pomocy osoby, które co prawda nie są najuboższe, ale popadają w tarapaty i nie stać już ich na prawnika – a bez jego pomocy ich sytuacja się nie poprawi.  Pierwsze zmiany zostały wprowadzone w 2018 r.

Data początkowa
np.: 07/2019
Data końcowa
np.: 07/2019
(pozwala na wiele wyborów np. z klawiszem Ctrl)

Porozumienie RPO z Okręgową Izbą Radców Prawnych w Warszawie

Data: 2019-06-18

Porozumienie o współpracy podpisali 18  czerwca 2019 r. rzecznik praw obywatelskich dr hab. Adam Bodnar oraz dziekan Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie Włodzimierz Chróścik. Będzie to miało praktyczny wymiar w zakresie bezpłatnej pomocy prawnej obywatelom.

Izba w 2018 r. powołała Radcowski Ośrodek Pomocy Pro Bono przy Okręgowej Izbie Radców Prawnych w Warszawie. Jego celem jest udzielanie wsparcia osobom nieposiadającym pełnomocnika procesowego oraz potrzebującym kompleksowej i profesjonalnej pomocy prawnej. Współpraca obejmie propagowanie wiedzy nt. praw i wolności człowieka oraz działań na rzecz świadomości prawnej obywateli.

Współpraca obejmuje:

  • informowanie obywateli kierujących wnioski do Rzecznika o możliwości zwrócenia się do Ośrodka o udzielenie pomocy prawnej;
  •  informowanie osób zwracających się do Ośrodka o możliwości zwrócenia się do Rzecznika o podjęcie działań w sprawie w granicach określonych w ustawie o RPO oraz innych przepisach powszechnie obowiązujących;
  • współtworzenie materiałów informacyjnych dotyczących spraw najczęściej wpływających do Ośrodka, jak i do Rzecznika - o charakterze szczególnie ważnym społecznie; 
  • organizowanie cyklicznych spotkań  z udziałem Rzecznika lub jego zastępców z radcami prawnymi, poświęconych dyskusji nt. spraw systemowych pojawiających się w praktyce radców prawnych, a rozpatrywanych przez Rzecznika;
  • informowanie obywateli o infoliniach i telefonach pomocowych.

Spotkanie regionalne RPO w Elblągu

Data: 2019-05-21

W spotkaniu z RPO Adamem Bodnarem w sali elbląskiego ratusza wzięło udział ponad 60 osób.

O sprawności działania urzędu RPO

- Mówił Pan o tym, jakie są sukcesy urzędu - ja powiem, co robi źle. Głównym problemem jest szybkość – prosiłem o kasacje nadzwyczajną w 2008 roku – czekałem bardzo długo. Czy czas działania w tych sprawach skrócił się podczas Pana kadencji?

RPO: Nie pamiętam, jak było w 2008 roku, ale ten czas jest niestety długi. Pomimo moich licznych zabiegów, żeby dostać dodatkowe etaty, które pomogłyby w przyspieszeniu prac, nie dostałem na to środków. Mimo to, składamy około 60 kasacji rocznie. Mogę jedynie nagłaśniać te sukcesy, którzy mają moi pracownicy. Wielu osobom udało nam się jednak pomóc. Pracuję ciągle tym samym zespołem prawników. Co roku w parlamencie wnioskuję o pieniądze o dodatkowe etaty, nie tylko w zespole kasacyjnym, ale także w dziale, który od niedawna zajmuje się wnioskami o skargi nadzwyczajne.

O odpowiedzialności sędziów za wyroki

- Miałem sprawę przed SN, orzeczenie było druzgocące, na podstawie przepisów nieistniejących. Ten sędzia jest członkiem wojewódzkiej komisji wyborczej. Nie mam zaufania do takiej struktury wyborczej. Co zrobić, żeby sędziowie, którzy zostali negatywnie ocenieni, nie pełnili swojej roli?

RPO: W kwestii związanych z odpowiedzialnością sędziów – tak długo, jak sędzia nie popełnia przestępstwa, może się mylić orzekając. Może nam się wydawać, że sędzia popełnił błąd, ponieważ oceniamy działalność sędziego na podstawie faktów, które zdarzyły się później – w sprawie Tomasza Komendy sędzia, który go skazał mówił, że w tym momencie na takich samych dowodach orzekłby tak samo – wtedy dowody jasno wskazywały na winę. Należy dbać o sprawność postępowania, żeby błędów było jak najmniej.

O fukcjonowaniu lokalnego stowarzyszenia

Problemem są stosunki między mną a jedym z lokalnych stowarzyszeń – krytykuję sposób ich działania. Moim zdaniem uchwała stowarzyszenia narusza działanie ustawy o organizacji pożytku publicznego. Czy można coś z tym zrobić?

RPO: Rozumiem, że Pan się jeszcze do nas nie zwrócił? RPO reaguje w sytuacji konfliktu jednostki z władzą publiczną. Pytanie, czy możemy to stowarzyszenie za organ publiczny, wydaje mi się, że nie.

- Chciałbym mieć taki przepis, że skoro uchwała mi się nie podoba, to chciałbym poprosić sąd o zmianę takiego prawa -kontynuuje Pan

RPO: W takich relacjach ustawodawca nie przewidział nic innego od czasu Kodeksu Napoleona, niż powództwo cywilne.

O pospiesznym uchwalaniu prawa

- Cztery dni temu usłyszałem, że prezes rządzącej partii powiedział, że nie jest to problemem stanowienie prawa w ciągu kilku dni. Mamy w tej kwestii bałagan. Dotychczas był pewien określony tryb. Jeszcze jako działacz związkowy, chciałem aby projekty poselskie również były uchwalane w trybie, w jakim uchwalane są projekty rządowe. Ta inicjatywa upadła. Rozumiem, że Pana rolą jest obrona praw obywatelskich. Tryb legislacji jest dla mnie nie do przyjęcia. Oczekuję od Pana, aby publicznie zajął Pan stanowisko na ten temat. Aby w biurze można było pezygotować projekt, który by to usprawnił. – powiedział uczestnik spotkania.

RPO: Tą sprawą w biurze nie zajmowaliśmy się dostatecznie wnikliwie. Tu nie tylko chodzi o tryb legislacyjny i tę furtkę, o której Pan powiedział, ale to co się w parlamencie dzieje – skrócony czas na debatę, uchwalanie zmian wjeden dzień. Na tle Sejmu, prace Senatu wydaj się wypadać lepiej. Tam udało się zachować pewien poziom dyskusji. To kwestia kultury prawnej oraz tego, jak marszałek widzi swoją rolę – jako polityka czy niezależnego arbitra, który dba o dobro społeczne. Warto też zwrócić uwagę na element czytań projektów ustaw - są one po to, aby za każdym razem przemyśleć, czego dotyczą przepisy, aby wyeliminować błędy.

O prawie do sądu

- Chodzi o zwolnienie z kosztów sądowych dla podmiotów z trudnościami finansowymi. Znam wniosek, w którym pewna spółka prosi o zwolnienie z opłat udowadniając, że nie prowadzi działalności i nie ma środków na pokrycie opłat sdowych. Sąd się do tego nie przychyla i prosi o informację o finansach, których przecież nie ma. Uzasadnienia są absurdalne, a sądy interpretują prawo dowolnie. Co taki podmiot może zrobić, kiedy rzeczywiście jego sytuacja jest ciężka?

RPO: Uzasadnienie jest pewnie szablonowe. Sąd w takiej sytuacji powinien wiedzieć, że nie powinien pytać o dokumenty, które nie istnieją. Jeśli sprawa przeszła już przez II instancję może Pan zaskarżyć sprawę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W sprawie Kreutz przeciwko Polsce i innych trybunał stwierdzał, że takie sprawy naruszają art. 6 Konwencji, czyli prawo do sądu i przyznawał zadośćuczynienie. Takie orzeczenia czasem dają możliwość wznawiania postępowania. Proszę przekazać tę sprawę do nas. Zastanowimy się, jak będzie można systemowo takie sprawy rozwiązać. Porozmawiam z Krajową Izbą Radców Prawnych i adwokaturą.

O prawach osób z niepełnosprawnościami

System orzecznictwa o niepełnosprawności. Mamy do czynienia z podwójnym systemem: zusowskim - rentowym i tym powoływanym przez powiatowe zespoły. Powstaje paradoks, gdyż po orzekaniu o niezdolności do pracy w ramach jednego systemu, dostajemy dotację z PFRON w ramach drugiego na aktywizację zawodową. Co można z tym zrobić?

RPO: Ma pani rację, że należy coś z tym zrobić. Najlepszy czas na to był po proteście osób niepełnosprawnościami. Należy pamiętać, że do tego systemu dochodzi także orzekanie KRUSu. Rząd podjął działania w tym zakresie. Powstała komisja, która pracowała nad reformą orzekania. Prace trwały, ale nic z tego nie wyszło – chodziło o koszty i to, że rząd nie chciał działać w tym zakresie w roku wyborczym. Przygotowaliśmy raport, który pokazuje co z zapowiedzi zostało zrealizowane. Mam nadzieję, że projekt „Dostępność +” pomoże rozwiązać pewne problemy.

O reprezentowaniu pokrzywdzonych przed sądami

Styk działania pro bono i sądów administracyjnych. Od pół roku walczę pro bono o właściwy budżet dla domu pomocy społecznej. Po pokryciu kosztów w sprawie okazało się, że nie jestem uprawniony do występowania w sprawie, bo nie wykazałem osobistego interesu prawnego – stanąłem pod ścianą. Mogę wnieść do RPO skargę, ale nie wiem, co skarżyć. Sprawa stanęła w punkcie beznadziejnym. Najłatwiej oszczędzać na tych, którzy się o to nie upomną – osobach starszych i niepełnosprawnych.

RPO: Ustawa o RPO daje możliwość skarżenia prawa miejscowego w sposób bezpośredni. Skarżymy uchwały dotyczące spraw płatnego parkowania, czy innych, w których protestowali obywatele. Być może jest to przestrzeń do naszej interwencji.

O problemach przy kontrolach skarbowych

Kontrolą skarbową zarządza naczelnik urzędu skarbowego. Załóżmy, że w czasie kontroli dochodzi do naruszenia prawa przez kontrolujących. Naczelnik Urzędu Skarbowego nie jest pracodawcą kontrolujących mimo, że wydał upoważnienie, tylko dyrektor Izby Skarbowej. Powstaje w takiej sytuacji problem dwuinstancyjności. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w takiej sytuacji rozstrzyga także w swojej sprawie. Jeżeli jest zalecenie pokontrolne – taka dwuinstancyjność jest pozorna.

RPO: Trzeba sprawdzić, jak to wygląda w Najwyższej Izbie Kontroli – ona też ma zalecenia pokontrolne. To, czego nie mamy, a co by się przydało to rzecznik praw podatnika – instytucja działająca podobnie do rzecznika praw konsumenta. Będziemy zastanawiali się, co z tym zrobić.  

O problemach powiatowego rzecznika praw konsumenta

Jestem elbląskim rzecznikiem praw konsumenta i chciałbym podnieść problem ochrony osób starszych przy zawieraniu umów poza lokalem przedsiębiorstwa. Większość spraw odstąpienia od takich umów dotyczy osób starszych. Niieuczciwi przedsiębiorcy wyspecjalizowali się w poszukiwaniu osób niepełnosprawnych, starszych i to do nich skierowana jest ich oferta. Czy może Pan w tym jakoś pomóc?

RPO: Na wstępie zapytam, ilu Pan ma pracowników ? - Jestem sam – Powinien mieć Pan co najmniej dwóch współpracnikow – tak ważne są Pana zadania. Problem jest nam znany. Istnieją dwa rozwiązania – wydłużanie okresu odstąpienia od umowy – kwestia nagrywania – wydłużenie okresu archiwizacji nagrań.

- Nie mam na myśli dużych przedsiębiorców. Myślałem o tych spotkaniach, które dzieją się w salach zamkniętych. -

RPO: Rozmawiamy o tym zawsze kiedy jesteśmy na spotkaniach z Uniwersytetami Trzeciego Wieku. Najważniejsza rzecz to walka o uświadomienie konsumentów – osób starszych. Porozumienie między rzecznikiem praw konsumenta, lokalnymi radcami i adwokatami a UTW mogłoby być przydatne w odpowiednim wyszkoleniu seniorów. Myślę, że rzeczywiście legislacyjnie należy się zastanowić, jak to prawo zmienić.

O nierzetelnym reprezentowaniu klienta przed sądem

Przegrałem sprawę w sądach polskich – wysłałem dokumenty do Strasburga – dał mi symboliczne odszkodowanie – adwokat nie działał na moją korzyść. Zwróciłem się do RPO z prośbą o skargę nadzwyczajną. Chciałbym poznać opinię pana rzecznika. Sprawa dotyczyła kradzieży praw autorskich – młody student jako mój asystent wykradł moje prace. W opinii uniwersytetu – moje prawa autorskie są własnością uczelni – uczelnia przejęła całą moją pracę.

RPO: Podobne sprawy były już rozstrzygane przez trybunał w Strasburgu (Staroszczyk vs Polska).  Adwokat powinien przygotować sprawę w takim terminie, żeby mógł Pan się przygotować do rozprawy. Proszę mi dać szansę spojrzeć jeszcze raz na tę sprawę. Być może skarga nadzwyczajna znajdzie w tym przypadku zastosowanie.

O wpływie nawozów sztucznych na środowisko

Rząd podjął decyzję o zgodzie na stosowanie pestycydów w uprawie roślin, co może skutkować tym, że niedługo wyginą pszczoły. Żywność także może być skażona. Czy to jest sprawa do RPO ?

RPO: Jeżeli chodzi o używanie środków chemicznych – muszę poczekać, czy do Biura zaczną wpływać podobne skargi. Nie mamy kompetencji, żeby samemu się tym zająć.

O niebezpieczeństwie wprowadzenia sieci szybkiego internetu

Wchodzi nowy system sieci internetowej 5G, co wiąże się z powstawaniem niebezpiecznych stacji wysokiego napięcia. Co Pan może z tym zrobić?

RPO: Każde opóźnienie we wprowadzeniu systemu 5G wiąże się z wydaniem nowych licencji, co powoduje zysk dla wielkich sieci komórkowych. Powstaje pytanie, czy zgłaszanie tego problemu nie leży w ich interesie. 

O referendach lokalnych

W 2013 roku odbyło się w Elblągu referendum w sprawie odwołania prezydenta. W tym przypadku nie wystąpiły wątpliwości, co do miejsca zorganizowania referendum. W 2014 roku zaś planowaliśmy przeprowadzić referendum o przeniesienie Elbląga do województwa pomorskiego, nie wiedzieliśmy, gdzie takie referendum zrobić, czy w województwie warmińsko-mazurskim czy pomorskim?

RPO: W naszym prawie nie wszystko jest określone. Mamy w BRPO kompetentną osobę. Zlecimy analizę tego tematu. To, o czym wiem, to kwestia przyłączania gmin, czy zmian granic miejscowości – sprawa poszerzenia granic Opola, czy likwidacji gminy Ostrowice, która była zadłużona w parabankach.

O problemach z emeryturami

Sytuacja emerytek z rocznika 1953. ZUS odmówił przeliczenia emerytury, co teraz można zrobić?

RPO: Mamy kompleksowe opracowanie. Prośba do każdego, kto ma taki problem – żeby przesłać opis sprawy do Biura RPO wraz z kopią dokumentów.

Jestem emerytką z 23-letnim stażem. Przeszłam na emeryturę ze względu na opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem. Po wprowadzeniu świadczeń przysługujących rodzicom, opiekunom osob niepełnosprawnych. Świadczenie dla tych osob wynosi 1400 a moje świadczenie 1000 zł. Mimo, że w tym czasie opiekowałam się niepełnosprawnym dzieckiem, czuję się pokrzywdzona.

RPO: Mamy wybór, jakie świadczenie wybrać. Skoro świadczenie pielęgnacyjne jest wyższe, to można je wybrać. Zastanowimy się w Biurze RPO, co jeszcze możemy w tej sprawie zrobić.  

O dostępie do informacji publicznej

Czy działalność gospodarcza otwierana z funduszu pracy podlega udostępnieniu w zakresie dostępu do informacji publicznej? Złożyłem wniosek, ale nie otrzymałem odpowiedzi.

RPO: Skoro mamy środki w funduszu pracy na prowadzenie działalności gospodarczej, to informacja na co zostało udzielone wsparcie, powinna być informacją publiczną. Jeżeli urząd nie odpowiedział, należy stwierdzić, że działał w trybie bezczynności.

Zachęcam do odwiedzenia strony: www.watchdog.org.pl -  tam są wszystkie instrukcje, jak można skarżyć taki tryb. Polskie organy wiedzą, jak nie odpowiadać na informację publiczną, należy wiedzieć, jak się przed tym bronić.

Jak zagwarantować osobie z niepełnosprawnością prawo do pomocy prawnej, nawet jeśli sama o to nie wniesie w sprawie o ustanowienie kuratora?

Data: 2019-04-30
  • Kiedy sąd prowadzi sprawę o ustanowienie osobie z niepełnosprawnością kuratora do pomocy w podejmowaniu decyzji, to nie ma prawa wskazać jej pełnomocnika. Tymczasem taka osoba nie zawsze jest w stanie sama wystąpić o pomoc prawną.
  • W procedurze cywilnej brakuje przepisu pozwalającego na udzielenie stosownej pomocy osobom, których zdolność do świadomego podejmowania decyzji procesowych może być ograniczona.
  • RPO prosi o zajęcie się problemem Ministra Sprawiedliwości.

Problemu nie ma w sprawach o ubezwłasnowolnienie, o uchylenie oraz o zmianę ubezwłasnowolnienia – tu sąd ma prawo ustanowić adwokata z urzędu dla osoby, która sama o to nie jest w stanie poprosić.

Istnieją jednak jeszcze inne postępowania sądowe, w których takich uprawnień nie ma. Przykładem są postanowienia o ustanowienie kuratora, jeżeli osoba z niepełnosprawnością potrzebuje pomocy do prowadzenia sowich spraw. Logika wskazuje, że jeśli ktoś potrzebuje pomocy kuratora w życiu codziennym, to może także potrzebować pomocy fachowego pełnomocnika w toku postępowania o ustanowienie tego kuratora.  

Opisana sytuacja wymaga zatem interwencji ustawodawcy, o co RPO wnosi do ministra Zbigniewa Ziobry.

IV.7024.13.2019

MS: 1 stycznia 2019 r. ma wejść w życie rozporządzenie ws. nieodpłatnej pomocy prawnej

Data: 2018-12-28
  • 1 stycznia 2019 r. ma wejść w życie rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości ws. sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego
  • Tak resort odpowiedział Rzecznikowi, zaniepokojonemu czy resort wyda rozporządzenie przed 1 stycznia - kiedy wchodzi w życie nowelizacja ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej

Bezpłatna pomoc prawna świadczona jest na zasadach ustalonych w specjalnej ustawie. Została ona w tym toku zmieniona, a zmiany wejdą w życie 1 stycznia 2019 r. Uprawnionym do nieodpłatnej pomocy prawnej będzie każdy, kto złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej (dotychczas były do niej uprawnione m.in. osoby, którym przyznano świadczenie z pomocy społecznej, posiadające Kartę Dużej Rodziny, które nie ukończyły 26 lat albo ukończyły 65 lat, kobiety w ciąży oraz ofiary klęsk żywiołowych). 

Możliwe będzie uzyskanie porady na etapie postepowania przygotowawczego, sądowego lub sądowo-administracyjnego. Nowelizacja wprowadza nieodpłatne poradnictwo obywatelskie, czyli wsparcie świadczone przez profesjonalnych doradców obywatelskich osobom potrzebującym pomocy w kwestii m.in. zadłużenia, spraw mieszkaniowych lub zabezpieczenia społecznego. Będzie też nieodpłatna mediacja. Nowelizacja przewiduje ponadto w każdym powiecie przedsięwzięcia z zakresu edukacji prawnej.

Wątpliwości co do aktów wykonawczych 

Jak podawała „Rzeczpospolita” ( artykuł „Powiaty apelują o rozporządzenie” z 7 listopada 2018 r.) prawidłowe funkcjonowanie dotychczasowych punktów darmowej pomocy prawnej od 1 stycznia  może być zagrożone. Jako jedną z przyczyn wskazano brak przepisów wykonawczych, określających zasady wyłaniania organizacji pozarządowych mających prowadzić od nowego roku punkty bezpłatnego poradnictwa prawnego (projekt rozporządzenia powinien przygotować przewodniczący Komitetu ds. Pożytku Publicznego).

Konkursy te (już organizowane przez starostów z uwagi na krótki termin do końca roku) prowadzone są na dotychczasowych zasadach, a to budzi obawy o ich skuteczność, jeżeli okaże się, iż nowe przepisy wykonawcze będą inne. W przypadku złożenia odwołania przez daną organizację, otwarcie punktu może być zablokowane.

W artykule podano również, iż wciąż brakuje przepisów wykonawczych w sprawie sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. Zgodnie z nowelizacją, do ich wydania zobowiązany jest Minister Sprawiedliwości. Dodatkowo wskazano na budzące wątpliwości zapisy projektowanego rozporządzenia m. in. w zakresie wymaganego wyposażenia pomieszczenia, w którym udzielane są porady.

W związku z tym zastępca RPO Stanisław Trociuk spytał 13 listopada 2018 r. Ministra Sprawiedliwości, na jakim etapie są te akty wykonawcze. Poprosił też o odniesienie się do sygnalizowanych zastrzeżeń.

Odpowiedź resortu

Jak napisał w odpowiedzi z 12 grudnia 2018 r. wiceminister sprawiedliwości Marcin Warchoł, w ministerstwie są prowadzone zaawansowane prace legislacyjne nad projektem rozporządzenia w sprawie sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego.

- Projekt ten jest po uzgodnieniach międzyresortowych, konsultacjach publicznych i opiniowaniu, na etapie przed skierowaniem wniosku o zwolnienie z obowiązku rozpatrzenia przez komisję prawniczą. Projektowane rozporządzenie ma wejść w życie z dniem 1 stycznia 2019 r. - napisał.

Poinformował, że regulacje określające wyposażenie lokalu, gdzie pomoc ma być udzielana, uległy zmianie wskutek zgłoszonych uwag.

Pierwotny projekt rozporządzenia - w wersji przekazanej do uzgodnień międzyresortowych, opiniowania i konsultacji publicznych - przewidywał, że w lokalu zapewnia się wyodrębnione pomieszczenie przeznaczone do udzielania nieodpłatnej pomocy prawnej lub świadczenia nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, umożliwiające zachowanie dyskrecji przy udzielaniu lub świadczeniu tej pomocy, wyposażone w stół wraz z miejscami siedzącymi dla co najmniej czterech osób.

W aktualnym brzmieniu projektowanego przepisu odstąpiono co do zasady od wymogu wyposażenia pomieszczenia w stół i miejsca siedzące dla co najmniej czterech osób. Wymóg ten zachowano jedynie w przypadku świadczenia w lokalu nieodpłatnej mediacji – poinformował Marcin Warchoł.

IV.510.9.2014

Rzecznik pyta MS co z aktami wykonawczymi w sprawie nieodpłatnej pomocy prawnej

Data: 2018-11-20
  • W nowym roku działanie dotychczasowych punktów darmowej pomocy prawnej może być zagrożone
  • Do tej pory nie ma bowiem ustalonych zasad wyłania organizacji mających prowadzić te punkty, ani sposobu udzielania takiej pomocy prawnej
  • RPO spytał Ministra Sprawiedliwości, na jakim etapie jest są projekty aktów wykonawczych

Bezpłatna pomoc prawna świadczona jest na zasadach ustalonych w specjalnej ustawie. Została ona w tym toku zmieniona, a zmiany wejdą w życie 1 stycznia.

Gdy nowelizacja wejdzie w życie (1 stycznia 2019 r.), uprawnionym do nieodpłatnej pomocy prawnej będzie każdy, kto złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej (dotychczas były do niej uprawnione m.in. osoby, którym przyznano świadczenie z pomocy społecznej, posiadające Kartę Dużej Rodziny, które nie ukończyły 26 lat albo ukończyły 65 lat, kobiety w ciąży oraz ofiary klęsk żywiołowych) ). 

Możliwe będzie uzyskanie porady na etapie postepowania przygotowawczego, sądowego lub sądowo-administracyjnego. Nowelizacja wprowadza nieodpłatne poradnictwo obywatelskie, czyli wsparcie świadczone przez profesjonalnych doradców obywatelskich osobom potrzebującym pomocy w kwestii m.in. zadłużenia, spraw mieszkaniowych lub zabezpieczenia społecznego. Będzie też nieodpłatna mediacja. Nowelizacja przewiduje ponadto w każdym powiecie przedsięwzięcia z zakresu edukacji prawnej.

Ale jak to zostanie zorganizowane?

Jak wynika z doniesień „Rzeczpospolitej” („ Powiaty apelują o rozporządzenie” z 7 listopada 2018 r.) prawidłowe funkcjonowanie dotychczasowych punktów darmowej pomocy prawnej od 1 stycznia 2019 r. może być zagrożone.

Jako jedną z przyczyn wskazano brak przepisów wykonawczych określających zasady wyłaniania organizacji pozarządowych mających prowadzić od nowego roku punkty bezpłatnego poradnictwa prawnego (projekt rozporządzenia powinien przygotować przewodniczący Komitetu ds. Pożytku Publicznego).

Konkursy te (już organizowane przez starostów z uwagi na krótki termin do końca roku) prowadzone są na dotychczasowych zasadach, a to budzi obawy o ich skuteczność, jeżeli okaże się, iż nowe przepisy wykonawcze będą inne. W przypadku złożenia odwołania przez daną organizację, otwarcie punktu może być zablokowane.

W artykule podano również, iż wciąż brakuje przepisów wykonawczych w sprawie sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy prawnej oraz nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego. Zgodnie z nowelizacją ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej (z 15 czerwca 2018 r.), do ich wydania zobowiązany jest Minister Sprawiedliwości. Projekt rozporządzenia nadal pozostaje na etapie prac legislacyjnych. Dodatkowo wskazano na budzące wątpliwości zapisy projektowanego rozporządzenia m. in. w zakresie wymaganego wyposażenia pomieszczenia, w którym udzielane są porady.

W związku z tym zastępca RPO Stanisław Trociuk zwrócił  się do ministra sprawiedliwości Zbigniewa Ziobry o informacje, na jakim etapie są wskazane  akty wykonawcze oraz o odniesienie się do sygnalizowanych zastrzeżeń.

IV.510.9.2014

 

Adam Bodnar na otwarciu Centrum Pomocy Dzieciom w Warszawie

Data: 2018-04-09

Dzieci - ofiary przemocy lub wykorzystywania, a także ich rodziny, mają nowe miejsce, gdzie otrzymają kompleksową, bezpłatną pomoc psychologiczną, prawną i medyczną. W poniedziałek w Warszawie otwarto Centrum Pomocy Dzieciom.

- Mam nadzieję, że to miejsce będzie przykładem dla innych dla tego typu placówek - mówił RPO Adam Bodnar podczas poniedziałkowej  uroczystości otwarcia Centrum przy ul. Przybyszewskiego 20/24.

Jak mówił Rzecznik dodatkowym przekraczaniem barier jest tworzenie nowych inicjatyw. „Nie inicjatyw, które są realizowane z pełnym wsparciem, poparciem i zaangażowaniem  środków publicznych, ale właśnie te oddolne, które są wynikiem wielkiej aktywności fundacji i współpracowników” - ocenił.

Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak zaznaczył, że to pierwsze w stolicy miejsce kompleksowej pomocy dla krzywdzonych dzieci.

Centrum powstało dzięki Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę, przy wsparciu wielu firm, instytucji i indywidualnych darczyńców,  a także  władz lokalnych. „Marzyliśmy, aby móc pomagać dzieciom w Polsce tak kompleksowo, jak robi to amerykańskie Child Advocacy Center czy skandynawskie Barnahus. Dziś to marzenie się spełnia. Teraz doświadczony zespół specjalistów będzie pomagał dzieciom w  nowym miejscu, doskonale przygotowanym do tego, żeby zapewnić im kompleksowe wsparcie” – podkreśla dr Monika Sajkowska, prezeska Fundacji.

Według Jensa-Jørgena Pedersena z Fudnacji VELUX, która współfinansowała projekt, krzywdzone dzieci to problem całej Europy, z którym trzeba się wspólnie mierzyć.

Na pomoc mogą liczyć dzieci, które padły ofiarą przemocy fizycznej czy psychicznej, wykorzystywania seksualnego, zaniedbania, cyberprzemocy. Porad udzielą im: doświadczeni psychiatrzy dziecięcy, psychologowie i pedagodzy, prawnicy (towarzyszący też rodzicom w procedurach prawnych), pracownik socjalny, a także lekarz pediatra. Przyjęto najskuteczniejszy, interdyscyplinarny model pomocy dzieciom krzywdzonym. Ci sami specjaliści od początku do końca poprowadzą sprawę dziecka, które trafi pod opiekę fundacji. Na spotkaniach zespołu wspólnie będą podejmować decyzję, jakiego rodzaju wsparcia dziecko potrzebuje w danym momencie.

Wystrój wnętrza i wyposażenie placówki są dostosowane do potrzeb dzieci w różnym wieku – same je konsultowały. Jest zatem gdzie układać klocki lego czy uczyć się.

W Centrum znajduje się również pokój do przesłuchań dzieci – ofiar lub świadków przestępstw - w bezpieczny i przyjazny dla nich sposób. Przesłuchaniu takiego dziecka, prowadzonemu przez sędziego z udziałem psychologa, będą mogły się w sąsiednim pomieszczeniu, dzięki kamerze  i mikrofonowi, przysłuchiwać strony postępowania, czyli prokurator, adwokat podejrzanego, rodzic lub opiekun prawny dziecka.

Ponadto w Centrum działa bezpłatna, anonimowa pomoc telefoniczna i online dla dzieci i młodzieży z całej Polski. Mogą dzielić się troskami, rozmawiać o sprawach dla siebie ważnych. Dostaną wsparcie w trudnych sytuacjach.

Placówka będzie współpracowała  z policją, prokuraturą, sądami, szkołami, ośrodkami pomocy społecznej i służbą ochrony zdrowia. 

To drugie takie Centrum Fundacji, po otwartym w ub.r. Starogardzie Gdańskim – pierwszej takiej placówce w Polsce. Do końca 2019 r. powstaną w sumie cztery takie centra w różnych częściach Polski. Prezeska Fundacji ma nadzieję, że ta sieć będzie się stale rozszerzać.

 

 

54 rekomendacje z I Kongresu Praw Obywatelskich

Data: 2018-01-08
  • 54 rekomendacje I Kongresu Praw Obywatelskich to lista zadań do wykonania dla Rzecznika Praw Obywatelskich i społeczeństwa obywatelskiego.
  • Kongres zgromadził w grudniu 2017 r. ponad 1500 uczestników na 37 panelach współorganizowanych przez organizacje pozarządowe.
  • Konkretne rekomendacje Kongresu dotyczą edukacji i obywatelskiego upodmiotowienia, praw obywateli w kontaktach z wymiarem sprawiedliwości, zdrowia, pracy, domu, miejsca Polski w Europie.
  • Następny Kongres Praw Obywatelskich odbędzie się  7 i 8 grudnia 2018 r. W stulecie polskiej niepodległości, ale także w 70 lat od podpisania Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i w 25 lat po tym, jak Polska związała się postanowieniami Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

- Pierwszy Kongres Praw Obywatelskich był wydarzeniem bez precedensu – mówił dziennikarzom na konferencji prasowej 8 stycznia rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar. - W ciągu miesiąca od zakończenia Kongresu powstały konkretne rekomendacje, które będą dla RPO inspiracją w pracy, zostaną przekazane ministerstwom i instytucjom centralnym oraz partiom politycznym, a Rzecznik wykorzysta je też  w toku spotkań regionalnych (ludzie chcą rozmawiać o konkretach!)

Relacje, dokumenty, nagrania dyskusji i dokumentacja fotograficzna z Kongresu dostępne są na portalu kongresu (https://www.rpo.gov.pl/pl/content/kpo).

- Następny Kongres odbędzie się  7 i 8 grudnia 2018 r.- zapowiedział  Adam Bodnar. Przypomniał, że odbędzie się to nie tylko w stulecie polskiej niepodległości, ale także w 70 lat od podpisania Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i w 25 lat po tym, jak Polska związała się postanowieniami Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Kongres Praw Obywatelskich to była świetna okazja do dyskusji o współczesnej Polsce, o problemach, które są do rozwiązania, o znaczeniu Konstytucji w naszym codziennym życiu.

Kongres pokazał, że prawa i wolności obywatelskie oraz wartości konstytucyjne przenikają nasze codzienne życie. Praktycznie nie ma dziedziny życia społecznego, o której można by rozmawiać bez uwzględnienia kontekstu ochrony praw obywatelskich.

Kongres został zorganizowany we współpracy z OBWE ODIHR. Biuro ODIHR od lat wspiera krajowe instytucje praw człowieka. Był to zaszczyt dla nas, że mogliśmy z ODIHR współpracować.

Ale Kongres był wysiłkiem nie tylko Biura RPO, ale także kilku organizacji pozarządowych, które z nami współpracowały i które mogły w jego ramach przeprowadzić istotne panele (np. ClientEarth – konsultacje w kwestii ochrony środowiska, Panoptykon – wdrożenie dyrektywy policyjnej, HFPC – prawo do obrony w sprawach karnych, "Więź" o chrześcijańskiej perspektywie praw człowieka). Kongres odgrywa ważną rolę integracyjną!

- Naszym celem jest to, by Kongres stał się żywym ośrodkiem myśli i dyskusji obywatelskiej, głębszej refleksji na kluczowe tematy. Tak postrzegam bowiem rolę Rzecznika Praw Obywatelskich – nie może się on ograniczać do bieżących interwencji, wystąpień i wniosków, ale inicjować dyskusję tam, gdzie tylko ona może doprowadzić do sensownych efektów – powiedział RPO.

Rzecznik zwrócił uwagę na kilka postulatów generalnych wypracowanych w trakcie Kongresu, na znaczenie:

  • wartości konstytucyjnych, przejrzystości debaty publicznej i narzędzi pozwalających obywatelom kontrolować rządzących
  • edukacji obywatelskiej, znajomości konstytucji i praw i wartości obywatelskich prowadzi do upodmiotowienia obywateli
  • samoorganizacji społecznej. To od niej w wielu przypadkach zacznie się realne rozwiązywanie problemów. Doskonale to widać w samorządach, czy w sprawach ochrony zdrowia psychicznego (w zeszłym roku to właśnie społecznych Kongres Zdrowia Psychicznego podjął prace nad kluczowymi zagadnieniami w tej dziedzinie)

Przedstawiając rekomendacje szczegółowe RPO podkreślił znaczenie rekomendacji dotyczących pracy i wymiaru sprawiedliwości

Najważniejsze wnioski Kongresu Praw Obywatelskich - wprowadzenie

Nasze państwo wymaga zmian, ale nie poprzez likwidację trójpodziału władz czy upolitycznienie instytucji publicznych, lecz przez rozwiązywanie tysięcy mniejszych spraw – związanych z konkretnym problemem, środowiskiem, potrzebą społeczną.

Obywatele mają coraz mniej możliwości i narzędzi do kontroli poczynań władzy na różnych szczeblach. Tym samym życie publiczne staje się mniej przejrzyste. Wskazując na konkretne przykłady, uczestnicy Kongresu postulowali rozwiązania, które służyłyby budowaniu państwa partnerskiego, przyjaznego, szanującego podmiotowość jednostki.

Jedną z naszych największych bolączek staje się zamieranie dialogu społecznego. Odwrócenie tego trendu będzie miało kluczowe znaczenie dla losów demokracji i praw człowieka w naszym kraju.

Kongres jednoznacznie wskazał na edukację jako podstawę rozwoju obywatelskiego. Podstawą powinna być znajomość Konstytucji (patriotyzm konstytucyjny), ale w praktyce chodziłoby też to, aby każdy uczeń, pracownik czy senior, każdy specjalista i zarządzający, znał konkretne prawa obywatelskie i wiedział, jak je zastosować w różnych sytuacjach życiowych.

Wielką przyszłość ma samoorganizacja społeczna. Są ogromne pokłady spraw, w których obywatele mogą wspólnie pomóc sobie sami. Zwłaszcza na szczeblu lokalnym, w środowiskach zamieszkania, ale i w korporacjach zawodowych.

Niezależnie od znaczenia merytorycznego Kongres odgrywa ważną rolę integracyjną, tworząc platformę wymiany myśli i doświadczeń dla zatroskanych stanem ochrony praw obywatelskich w naszym kraju.

REKOMENDACJE I KONGRESU PRAW OBYWATELSKICH

Prawo a wiedza i edukacja

Edukacja

Dyskusja o poziomie wiedzy społeczeństwa na temat praw obywatelskich uświadamia nam, jak wielkie są potrzeby edukacyjne w tym zakresie. Często bowiem bywamy „nierealistycznymi optymistami” – czyli jesteśmy przekonani, że łamanie praw obywatelskich, choćby opisywane w mediach, nas nie dotyczy i nigdy nam się nie przydarzy, stąd postrzegamy problem jako abstrakcyjny.

  1. Musimy uczyć (się) o prawach człowieka i obywatela od najmłodszych lat. Nie tylko na lekcjach wychowawczych. Ważne jest, aby wskazywać na praktyczne zastosowanie wykładanych treści w nawiązaniu do praw człowieka. Np. nauka o człowieku, jego organizmie, potrzebach i możliwościach nie powinna być przekazywana w oderwaniu od jego praw z tego wynikających.
  2. Aby poprawić komunikację dotyczącą praw człowieka, powinniśmy używać także języka wolnego od uprzedzeń, jasnego, najlepiej w oparciu o przykład konkretnej osoby, indywidualną historię – tak by ukazać utylitarny (praktyczny) charakter praw człowieka.
  3. Edukacja obywatelska to zadanie nie tylko dla szkoły, ale także dla przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego. Ważna jest edukacja samych nauczycieli, po to aby stale się rozwijali i poszukiwali nowych sposobów na komunikację z młodzieżą (współczesna demokracja nie traktuje po partnersku młodych ludzi, nie kieruje do nich przekazu, nie zauważa, co jest dla nich ważne. Traktuje ich jak biernych odbiorców decyzji, a nie nowych, aktywnych liderów z aspiracjami). Dobrym sposobem jest także angażowanie w kampanie społeczne osób publicznych, które przyciągną uwagę tych, którzy na co dzień są niezainteresowani tematem.
  4. Edukacja powinna uwrażliwiać na prawa innych (zwłaszcza słabszych). Musimy wszyscy lepiej poznać prawo antydyskryminacyjne. Dotyczy to także sędziów i profesjonalnych pełnomocników reprezentujących osoby dyskryminowane.
  5. Osoby wykonujące zawody, w których można się zetknąć z ofiarami przemocy domowej, muszą się uczyć sposobów zapobiegania oraz wykrywania aktów przemocy, a także tematów dotyczących równości kobiet i mężczyzn. Proces ich edukacji musi pozwalać na  zrozumienie potrzeb i praw ofiar przemocy oraz tego, jak zapobiegać wtórnej wiktymizacji i ograniczyć jej wpływ na dzieci.
  6. Należy wspierać edukację seksualną, w ramach której przekazywana jest wiedza na temat zachowań asertywnych, tego jak zaakceptować i zrozumieć własną seksualność, jak wyrażać swoje uczucia, jak budować związki oparte na odpowiedzialności i miłości, czy też jak chronić się przed niechcianą ciążą oraz chorobami przenoszonymi drogą płciową.
  7. Włączenie imigrantów do życia społecznego wymaga działań edukacyjnych kierowanych do przybyszy, ale także edukacji antydyskryminacyjnej dla wszystkich uczniów.

Pomoc w trudnych sytuacjach, w tym pomoc prawna

Mądra wspólnota wie, jak ważne dla jej rozwoju i sukcesu jest to, aby obywatele potrafili korzystać ze swoich praw. Dlatego warto ich w tym wspierać. Nie może się to jednak ograniczać wyłącznie do płatnej pomocy pełnomocników prawnych.

8.   Zacznijmy od poprawy obowiązującej od dwóch lat ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, a zmiany te powinny wyjść poza to, co proponuje Prezydent. Wyłącznym kryterium uprawniającym do bezpłatnej pomocy prawnej powinien być dochód. Do ustalenia pozostaje sposób jego skutecznej weryfikacji.

9.   Potrzebujemy też doradztwa rodzinnego czy psychologicznego (korzystanie z praw nie ogranicza się bowiem tylko do czynności prawnych) – a takiej pomocy nie mogą zapewnić prawnicy, lecz organizacje pozarządowe.

10.   Niezbędne jest wsparcie prawne dla organizacji pozarządowych działających na poziomie lokalnym. Warto dzielić się doświadczeniami. Pokazywać, że przynoszą one korzyści dla obu stron.

Prawo i wymiar sprawiedliwości

Prawo do obrony

11.   Dziś w postępowaniu przygotowawczym kontakt adwokata z zatrzymanym w praktyce napotyka na mur niemożności. Konieczne jest faktyczne zagwarantowanie tego prawa.

12.   Należy przykładać większą wagę do informowania uczestników postępowań o przysługujących im prawach.

13.   Pełnomocnicy prawni wskazują też, że w praktyce utrudniony jest również dostęp do akt. Zwłaszcza w przypadku tymczasowego aresztowania nie ma dostępu do wszystkich dowodów. „Praktyka jest taka, że stykamy się z prokuratorem, który mówi, że bardzo chętnie by wszystko pokazał, ale nie ma. Sąd bez zgody prokuratora nie przekaże akt. Między istnieniem przepisu a jego realnym wykonaniem mija okres kilku dni czy tygodni. To powoduje, że nie ma równości broni”.

14.   Konieczne jest dopilnowanie, by planowane zmiany prawa procesowego nie doprowadziły do tego, że postawienie w stan podejrzenia czy oskarżenia będzie de facto eliminowało człowieka z normalnego życia, bo nie będzie żadnej kontroli nad działaniem prokuratury ani limitu trwania postępowania przygotowawczego (czy nie powinno być zażalenia do sądu, który skontrolowałby, czy istnieją podstawy, by kogoś nazywać podejrzanym?).

15.   Do realizacji praw obywatelskich, zwłaszcza związanych z ochroną prywatności, wolnością wypowiedzi, ale także prawem do życia w bezpiecznym państwie konieczne jest pilne uregulowanie zasad nadzoru nad służbami zajmującymi się walką z przestępczością i gromadzącymi w tym celu różne informacje (w tym dane osobowe).

Prawo do sądu

16.  Sądy muszą działać w sposób przejrzysty i zrozumiały. Sędziowie nie powinni koncentrować się jedynie na „załatwianiu spraw” i dążeniu do awansu, ale również na lepszej komunikacji ze wszystkimi stronami procesu sądowego.

17.  Na poziomie centralnym władza sądownicza w Polsce powinna zostać ukształtowana w sposób bardziej otwarty (chodzi o stworzenie obywatelom możliwości przyglądania się codziennej pracy sądów).

18.  Sądy powinny co roku organizować spotkania, w czasie których ludzie mogliby dowiedzieć się, czym zajmowali się sędziowie.

19.  Sędziowie powinni też nauczyć się reagować na każde negatywne zachowanie przedstawicieli swojego środowiska. Postępowania dyscyplinarne powinny być inicjowane wobec sędziów, których zachowania budzą wątpliwości, ponieważ nawet pojedyncze incydenty mogą wpłynąć na opinię o całej społeczności sędziowskiej.

20.   Nie można ustawać w walce o ochronę wspólnych konstytucyjnych wartości, w tym o niezależne sądownictwo. Aby bronić demokracji – której niezbędnym elementem są wolne od wpływów politycznych sądy –trzeba zaangażowania, pasji i odwagi cywilnej każdego obywatela.

21.   Sędziowie powinni spłacać dług wobec obywateli wykazując się odwagą w bezstronnym rozpoznaniu spraw sądowych, szczególnie w obecnym trudnym czasie, w którym politycy chcą wpływać na ich niezależność (nawet gdyby nie było pisanej Konstytucji, to w sędziowskich umysłach może być coś, co nazwiemy konstytucyjnym myśleniem w kategorii gwarancji obywatelskich, praw i wolności człowieka i obywatela). My wszyscy jako obywatele powinniśmy natomiast mieć odwagę bronić wartości konstytucyjnych, do których należy niezależny wymiar sprawiedliwości.

Więcej praw

22.   Powinniśmy wmocnić środki ochrony prawnej przed dyskryminacją uwzględniając, że konstytucja zakazuje dyskryminacji z jakichkolwiek przyczyn. Ochrona ze względu na wszystkie przesłanki dyskryminacji powinna być taka sama.

23.   Projekt ustawy o ochronie danych osobowych przygotowany w Ministerstwie Cyfryzacji (wersja z października 2017 r.) wymaga dyskusji, bowiem rozwiązania w nim zaproponowane odnośnie do przyszłego organu ochrony danych osobowych nie gwarantują niezależności.

24.   Brakuje nam w Konstytucji obywatelskiego prawa dostępu do internetu i mediów społecznościowych (ostatnio uznanego przez sądy amerykańskie). Internet jest na tyle ważną społecznie przestrzenią, że prawo swobodnego dostępu do tego medium powinno być szeroko aprobowane. Powszechny dostęp do informacji i możliwość jej rozpowszechniania powinny być jednak uregulowane w sposób proporcjonalny, bez naruszania innych praw.

Zdrowie, praca, dom

Zdrowie

25.   W edukacji lekarzy większy nacisk należy położyć na prawa pacjenta.

26.   Musimy wprowadzić i rozpowszechnić standardowe formularze zgody na zabieg medyczny. Kluczowa w nich jest szeroka i zrozumiała informacja o zabiegu, w tym o jego potencjalnych niekorzystnych następstwach.

27.   Konieczne jest wsparcie państwa dla opiekunów rodzinnych, ze szczególnym uwzględnieniem osób, które opiekują się chorymi nieposiadającymi orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (m.in. Kongres wskazał na potrzebę stworzenia karty opiekuna rodzinnego, dzięki której miałby on m.in. prawo do szybszego dostępu do lekarza).

28.   Rozwój genetyki stawia nowe wyzwania bioetyczne. Potrzebujemy ustawy o wykonywaniu testów genetycznych właściwie chroniącej prawa osób badanych, a także osób, których wynik badania może dotyczyć (czyli także krewnych dawcy materiału genetycznego). Musimy podjąć wysiłek powszechnej edukacji w sprawach testów genetycznych (dziś pacjenci nie rozumieją wielu informacji przekazywanych w tej dziedzinie przez lekarzy).

29.   Musimy wprowadzić środowiskowy model ochrony zdrowia psychicznego. Jest to bowiem najlepszy model opieki psychiatrycznej: pomoc osobom w kryzysie jest świadczona przede wszystkim blisko domu, a nie w zamkniętych szpitalach psychiatrycznych.

30.   Ważne jest wspieranie inicjatyw osób z doświadczeniem kryzysu psychicznego i chorujących psychicznie. Musimy się nauczyć, jak ważne role mają oni do odegrania: członka grupy samopomocowej, doradcy telefonicznego, działacza społecznego, przyjaciela, pełnoprawnego członka rodziny, towarzysza w zdrowieniu.

31.   Instytucja ubezwłasnowolniona powinna zostać zniesiona i zastąpiona elastycznym, szerokim systemem wsparcia.

32.   Osoby starsze muszą mieć prawo do starzenia się u siebie, w swoim miejscu zamieszkania, muszą mieć zagwarantowane prawo do decydowania o sobie. Konieczne jest prowadzenie kompleksowych, skoordynowanych działań, uwzględniających przy tym indywidualne potrzeby seniora, co będzie także alternatywą dla opieki w domu pomocy społecznej. Do pracy nad tym zobowiązane są władze centralne i lokalne, a także wszystkie instytucje i organizacje społeczne, które zajmują się prawami osób starszych.

Praca

33.   Do zadań państwa należą działania, które doprowadzą do pogłębienia społecznego wymiaru pracy i będą przeciwdziałały przedmiotowemu traktowaniu pracowników. Bez tego nie uda się zwiększyć innowacyjności polskiej pracy.

34.   Przy reformowaniu prawa pracy konieczny wydaje się powrót do idei zakładu pracy pojmowanego jako wspólnoty osób. Barierami, które musimy pokonać, są także niskie płace oraz dominujący styl kierowania pracownikami.

35.   Niezbędne są modyfikacje systemu emerytalnego oraz wydłużanie karier zawodowych. Procesy demograficzne już w najbliższych latach mogą doprowadzić do obniżenia wysokości wypłacanych emerytur. Mogą też zagrozić możliwości finansowania rosnących wydatków emerytalnych. Zmiany muszą mieć charakter kompleksowy i dotyczyć zarówno zmian konstrukcyjnych (nowe filary), jak i parametrycznych (staż ubezpieczenia, wiek emerytalny). Realność tych zmian musi być wypracowana w toku debaty o charakterze społecznym.

Prawo do mieszkania

36.      Państwo musi konsekwentnie realizować programy taniego budownictwa. Bez wystarczającej liczby mieszkań nie da się osiągnąć stanu równowagi w zakresie ochrony praw zarówno właścicieli mieszkań (wynajmujących), jak i lokatorów.

37.   Dalej trzeba prowadzić prace nad zasadniczą zmianą ustawy o ochronie praw lokatorów, w tym nad zapewnieniem gminom możliwości bardziej elastycznego gospodarowania zasobami mieszkań komunalnych.

38.   Utrata pracy za granicą łatwo może prowadzić do bezdomności. Problemem bezdomności Polaków za granicą trzeba się zajmować systemowo, a nie incydentalnie. Musimy wpływać na zmiany w prawie wspólnotowym (unijnym) w stałym i ścisłym kontakcie „na miejscu” z Polakami, których te problemy dotyczą. Trzeba zwiększać środki na wspieranie działalności streetworkerów i polskich organizacji pozarządowych działających „na miejscu”, zwiększać liczebność służb konsularnych w krajach UE, tworzyć „domy polskie” dla bezdomnych Polaków za granicą.

Ochrona środowiska (partycypacja, konsultacje, procedury).

39.   Uciążliwe inwestycje blisko domostw i osiedli to coraz bardziej poważny problem. Ludzie mają prawo zabierać głos w tych sprawach, ale nie robią tego często dlatego, że nie znają swoich praw. Musimy nauczyć się korzystać z praw wynikających z Konwencji Aarhus (gwarantuje ona prawo do informacji i udziału w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska). Organy władzy publicznej powinny bezpośrednio stosować przepisy Konwencji z Aarhus.

40.   Trzeba zmienić przepisy tak, by zatwierdzenie planu urządzenia lasu następowało w formie decyzji administracyjnej, co pozwoliłoby organizacjom ekologicznym na zaskarżanie takich rozstrzygnięć. Gospodarowanie lasem nie może być tylko sprawą wewnętrzną jego właściciela, bowiem jest to dobro wspólne wszystkich (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2017 r., sygn. II OSK 2336/17).

 

Osoby pozbawione wolności

41.   Musimy zadbać o wprowadzenie skutecznych mechanizmów chroniących przed stosowaniem tortur w miejscach detencji.

42.   Zatrzymany od pierwszych chwil musi mieć dostęp do obrońcy. Dotyczy to zwłaszcza osób, których nie stać na obrońcę z wyboru. Potrzebne są rzetelne badania medyczne każdej osoby zatrzymanej, trzeba zagwarantować prawo do bezzwłocznego poinformowania osoby trzeciej o zatrzymaniu.

43.   Nie możemy akceptować zachowań noszących znamiona tortur – do tego potrzebna jest edukacja społeczna. 

44.   Prawo musi jasno wskazywać, czym jest przestępstwo tortur (teraz polskie prawo zna takie pojęcie tylko w przypadku jeńców wojennych). Żadna sytuacja nie może uzasadniać stosowania tortur.

45.   W przypadku stwierdzenia tortur trzeba wprowadzać nadzór parlamentarny nad działaniem służb, w których do takiego przypadku doszło. Jest to skuteczny sposób oddziaływania na osoby nadzorujące miejsca detencji, i ważny element edukacji (także osób odpowiedzialnych za tworzenie prawa).

46.   Musimy wprowadzić efektywny system identyfikacji ofiar tortur wśród cudzoziemców szukających w Polsce ochrony międzynarodowej. Wciąż do polskich strzeżonych ośrodków dla cudzoziemców kierowane są osoby, które w swoim kraju doświadczyły tortur. Jest to niezgodne z polskim prawem. Umieszczanie takich osób w miejscach detencji powoduje kolejne traumy, nie pozwala też na niesienie odpowiedniej pomocy psychologicznej.

Sytuacja osób z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną w jednostkach penitencjarnych

47.   Musimy nauczyć służby, by reagowały na niepokojące sygnały w zachowaniu zatrzymanego, tymczasowo aresztowanego, skazanego. Chodzi o sygnały, które mogą wskazywać na niepełnosprawność intelektualną lub psychiczną.

48.   Osoba skazana lub tymczasowo aresztowana, u której stwierdzono chorobę psychiczną, powinna być niezwłocznie przeniesiona do szpitala psychiatrycznego. W przywięziennych szpitalach psychiatrycznych dostępna jest tylko farmakoterapia – nie ma psychoterapii czy terapii warsztatowej.

Polska i Europa

49.   Potrzeba jest nam wspólnota oparta na wartościach. Politycy nie zawsze potrafią o tym rozmawiać, ale Unia Europejska zbudowana jest właśnie na wartościach, na kulturze judeochrześcijańskiej. Rozważna polityka polega na tym, że nie wstydzimy się ani pragmatyzmu, ani wartości. Zamiast zamykać się, spróbujmy realizować ideał gościnności.

50.   Nie możemy odgradzać się od innych. Społeczeństwo, które się zamyka i pogrąża w „naszości”, zagraża istnieniu wspólnoty – w takiej społeczności trzeba ciągle wskazywać kozła ofiarnego (tego, kto nie jest dostatecznie „patriotyczny”, nie dość „narodowy”, nie dość „nasz”).

51.   W ramach solidarnej polityki migracyjnej z Unią Europejską i przyjęcia przez Polskę uchodźców, którzy już dotarli do Europy, pożądanym rozwiązaniem byłoby wprowadzenie takiej polityki migracyjnej, która zakładałaby przyjęcie z góry określonej liczby uchodźców, którym Polska będzie w stanie zapewnić realną pomoc. Państwo wyrażając zgodę na pobyt uchodźców bierze odpowiedzialność za te osoby w zakresie uzyskania dostępu do edukacji, pracy czy wdrożenia w proces integracji. Należy zatem przyjąć tylu uchodźców, dla ilu Polska będzie w stanie przygotować kompleksową ofertę pomocy i integracji. Wówczas migranci będą mogli wykorzystać w pełni swój potencjał, także z korzyścią dla Polski.

Europejska Konwencja Praw Człowieka

52.   Niewiele wiemy o orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz). Nawet sędziowie sądów powszechnych i administracyjnych wydając wyroki rzadko powołują się na orzeczenia Trybunału. Tymczasem znaczenie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka nie ogranicza się jedynie do poziomu międzynarodowego. Europejski Trybunał Praw Człowieka funkcjonować może dobrze tylko wtedy, gdy większość naruszeń praw człowieka już na poziomie krajowym zostanie udaremniona lub skorygowana. Dlatego też pożądane jest upowszechnianie wiedzy o Konwencji i orzecznictwie ETPCz.

53.   Warto przypominać o pierwszeństwie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka wobec prawa krajowego i możliwości jej bezpośredniego stosowania w przypadku niezgodności przepisów krajowych z Konwencją.

54.   Konieczne jest też monitorowanie wykonywania wyroków ETPC przez Polskę, zarówno w kontekście systemowym (realizacja rekomendacji wynikających ze spraw nie tylko przeciwko Polsce, ale tych, z którymi wystąpili obywatele innych krajów), jak i indywidualnym (wypłacanie odszkodowań Polakom, którzy wygrali swoje sprawy).

Pomoc prawna pro bono jako uzupełnienie funkcjonującego systemu pomocy prawnej

Data: 2017-12-08

System nieodpłatnej pomocy prawnej jest nieodzownym elementem systemu ochrony praw i wolności. Pozwala zapewnić dostęp do profesjonalnej pomocy prawnej osobom uboższym, jak również może – poprzez częściową profesjonalizację obrotu prawnego – usprawnić działania administracji i wymiaru sprawiedliwości.

Zarówno wśród prawników, jak i osób korzystających z bezpłatnej pomocy prawnej, panuje zgoda, że system w obecnej postaci nie wystarcza do realizacji założonych celów. Potwierdzają to też praktyczne doświadczenia z działalności Biura Rzecznika Praw Obywatelskich.

Celem panelu była wymiana doświadczeń przez różne instytucje zajmujące się świadczeniem pomocy prawnej na rzecz obywateli. Jednocześnie panel poświęcony zostanie refleksji nad proponowanymi zmianami ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej.

Do udziału w dyskusji zaprosiliśmy przedstawicieli innych instytucji rzeczniczych, klinik prawa, oraz samorządów zawodowych i organizacji pozarządowych zajmujących się nieodpłatna pomocą prawna zarówno w ujęciu systemowym, jak i w praktyce.

Panelistami byli: 

  • profesor Małgorzata Król, kierowniczka Studenckiego Punktu Informacji Prawnej - Klinika Prawa i Klinika Praw Dziecka.
  • Mecenas Ryszard Ostrowski, wiceprezes Krajowej Rady Radców Prawnych.
  • Mecenas Rafał Dębowski, sekretarz Naczelnej Rady Adwokackiej.
  • Piotr Lewko, wiceprezes zarządu Związku Biur Porad Obywatelskich
  • Grzegorz Wiaderek, członek zarządu INPRiS – organizacji, która od lat zajmuje się refleksją systemową nad poradnictwem prawnym i dostępem do prawa.
  • Moderatorką dyskusji, a zarazem jednym z ekspertów, była Wioletta Lewicka-Szostak - dyrektorka Zespołu Wstępnej Oceny Wniosków w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, który zajmuje się obsługą interesantów, zarówno w siedzibie Rzecznika, jak i w punktach terenowych, a także wstępną analizą wszystkich skarg wpływających do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Relacja na gorąco

Profesor Małgorzata Król zaprezentowała ideę i sposób działania Studenckich Poradni Prawnych na przykładzie Uniwersytetu Łódzkiego. Zaakcentowała ich rolę społeczną, tj. świadczenie pomocy prawnej osobom niezamożnym i nieporadnym. Zaprezentowała metodykę ich pracy.

Kryteriami przyjmowania spraw jest ich waga terminowość, a  także sytuacja materialna klienta. Poradnictwo prawne ma generalnie za cel wskazać kierunek działania. Nie świadczą pomocy prawnej w sensie ścisłym, tj. reprezentacji przed sądami i organami. Stosowana jest asysta prawna w postępowaniach przed sądami i urzędami. Zaprezentowała dane statystyczne klinik wskazując, że od października 2014 do czerwca 2016 przyjęły 8424 sprawy. Obecnie liczba spraw spadła do 21 procent.

Mecenas Rafał Dębowski wskazał, że w zawarta w projekcie nowelizacji ustawy porada obywatelska, może budzić zastrzeżenia z uwagi na to, że nie jest wymierną pomocą prawną.

Założeniem jest to, że system jest skierowany do osób, których nie stać na korzystanie z pomocy profesjonalnych prawników. Obecnie, z nieodpłatnej pomocy mogą korzystać także osoby zamożne. Nie działa właściwie system sądowej pomocy prawnej. Problemem jest też bardzo niskie finansowanie systemu.

Pomoc prawna powinna być profesjonalna. Radca lub adwokat jest związany tajemnicą zawodową i podlega standardom korporacyjnym. Odróżnia to ich usługi od pomocy świadczonej przez studentów. Nieprofesjonalne sporządzenie pisma np. pozwu może naruszać interesy strony.

Porażką systemu nieodpłatnej pomocy prawnej jest efektem wielu błędów, wskazywanych tez w toku prac legislacyjnych. Jedynym kryterium powinno byś kryterium majątkowe.

W przypadku niektórych organizacji pozarządowych ma miejsce komercjalizacja działalności. Ostatecznie jednak obywatelowi adwokat lub radca. Należy usunąć organizacje będące kosztotwórczymi pośrednikami.

Mecenas Ostrowski:  pomoc pro bono jest świadczona przez radców od dawna, zanim powstał system nieodpłatnej pomocy prawnej. Obecna ustawa działa już od 2, 5 roku i  wymaga poprawy. Nie ma także akcji informacyjnej - obywatele nie wiedzą o systemie, a także często jest zła lokalizacja punktów. Kto inny finansuje i organizuje system. Odpowiedzialność się rozmywa. Sygnały od Radców są niepokojące. Trafiają do punktów osoby zamożne, a uprawnione według ustawy, często wielokrotnie. Porad udzielają prawnicy bez uprawnień radcowskich i adwokackich.

Radcowie odnosząc się do projekt prezydenckiego wskazali, że zmiany powinny iść w kierunku objęcia systemem tylko osób niezamożnych. W projekcie nie ma takiego kryterium, a w zamian jest rozszerzenie katalogu o  kolejne 10 kryteriów.

Wprowadzone poradnictwo obywatelski nie zostało zdefiniowane. Nie zwiększono też środków finansowych, pomimo dodania nowych usług.

Brakuje poważnej debaty nad projektem, pomimo że projekt zawiera wiele usterek.

Ustawa nie precyzuje kwestii  związanych z mediacją. Kierunek jest słuszny, jednakże właściwie nie ma regulacji dotyczących te kwestii.

Wątpliwe jest wyłączenie samorządów zawodowych od  prowadzenia edukacji prawnej i powierzenie jej w całości organizacji  pozarządowych. Mimo wad niektórych  rozwiązań, Radcowie nadal będą zaangażowani w system pomocy pro bono.

Piotr Lewko: Biura Porad Obywatelskich działają głównie w środowisku lokalnym. Udzieliły około 35000 porad. Liczba porad pokazuje, jak potrzebna jest ta działalność. Dofinansowanie jest na bardzo niskim poziomie. Poradnictwo obywatelskie skupia się na wskazywaniu możliwych rozwiązań, nie zawsze natury prawnej, w tym polubownych. Służyć ma także rozwiązaniu sytuacji konfliktowych, które są źródłem problemu. Jest pojęciem szerszym niż pomoc prawna. Wiąże się to z kwestią kształtowania relacji z osobami potrzebującymi pomocy.

Teza, że organizacje pozarządowe są tylko pośrednikiem pomiędzy prawnikiem,
a obywatelem jest uproszczeniem. Jest dla nich miejsce m.in. w obszarze edukacji. Uzupełniają sieć poradnictwa w małych ośrodkach.

Grzegorz Wiaderek: INPRiS nie udziela porad. Analizujemy problem od strony systemowej. Wszyscy powinni wyjść z założenia, że system jest dla ludzi, a w praktyce wygląda to różnie. Już na początku popełniono błędy systemowe.

Jednym z problemów jest płacenie prawnikom za godziny pracy, nie za usługi. To jedna z przyczyn nieefektywności systemu. Kolejny to kryteria dostępu. Jedynym powinno być majątkowe, a nie rozszerzanie na kolejne grupy. Nie ma też kontroli i ewaluacji jakości usług. Dotyczy to zarówno korporacji prawniczych, jak  i organizacji. Ograniczono się wyłącznie do poradnictwa, który jest tylko jednym, a nie jedynym elementem. Projekt prezydencki nie rozwiązuje problemu.

Nie ma powodów, aby  wyłączać z usług organizacje pozarządowe.

W systemie nie ma miejsca dla wyspecjalizowanych organizacji np. zajmujących się określonymi rodzajami niepełnosprawności.

Wskazane byłoby powierzanie poradnictwa osobom i organizacjom osadzonym w środowisku lokalnym. Pomoc prawna i prawnicy są w zasadzie uzupełnieniem. Bardzo dobre efekty przynosi  współdziałanie prawników z organizacjami.

Mecenas Dąbrowski wskazał, że propozycje adwokatów szły w innym kierunku. System nie zakładał tworzenia biur, lecz powierzanie usług istniejącym organizacjom i prawnikom. Pomoc prawna od nieodpłatnej różni się finansującym. Adwokaci rywalizowaliby o klientów opłacanych przez Państwo. Taki system sam by się kontrolował. System zakłada, że koszt porady to 60 zł. Z analiz wynika, że powinny to być dwie porady, łącznie 200 zł.

Profesor Małgorzata  Król  stwierdziła, że działalność Klinik prawa wymaga ugruntowania prawnego. Chodzi na przykład o tajemnicę zawodową.

Jedna z uczestniczek panelu na co dzień koordynująca punkt poradnictwa obywatelskiego wskazała, że w toku konsultacji społecznych nad projektem ustawy, postulowano stworzenie systemu opartego na ośrodkach pomocy społecznej i organizacjach pozarządowych, co pozwoliłoby rozszerzyć poradnictwo także o poradnictwo specjalistyczne. Na szczeblu lokalnym urzędnicy znają organizacje i wiedzą, komu zaufać. Kryterium finansowe nie jest właściwe. Osoby powinny kwalifikować ośrodki pomocy społecznej.

Mecenas Ostrowski poddał pod rozwagę odrębne uregulowanie poradnictwa obywatelskiego i prawnego jako uzupełniających się systemów.

Grzegorz Wiaderek w odpowiedzi na pytanie z sali stwierdził, że problemem jest brak badań dotyczących rzeczywistych potrzeb obywateli w celu budowania systemu poradnictwa.

Odpowiadając na pytanie z sali paneliści zgodnie uznali, że nie ma konkurencji pomiędzy korporacjami zawodowymi a organizacjami pozarządowymi i klinikami prawa.

Podsumowując dyskusję moderatorka stwierdziła, że obowiązujący system jest niewydolny i wymaga zmian, które powinny być przedmiotem szerokiej dyskusji, w której istotną rolę odgrywa także edukacja prawna. 

Czy lekarzom powinien przysługiwać zwrot kosztów obrony w przypadku postępowań dyscyplinarnych?

Data: 2017-07-27

Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpłynęła skarga wskazująca na ugruntowaną praktykę organów samorządu zawodowego lekarzy, polegającą na uznaniu, że lekarzowi prawomocnie uniewinnionemu w sprawie z zakresu odpowiedzialności zawodowej nie należy się zwrot kosztów ustanowienia jednego obrońcy z wyboru w sprawie dyscyplinarnej.

W ocenie Rzecznika, wskazana wykładnia przyjmowana przez lekarskie sądy dyscyplinarne jest nie do pogodzenia z konstytucyjnymi standardami, a w szczególności z prawem do obrony.

Rzecznik Praw Obywatelskich zauważa, że przyjmowana przez lekarskie sądy dyscyplinarne wykładnia pomija jednoznaczną treść przepisów ustawy o izbach lekarskich, z której wynika, że w razie uniewinnienia obwinionego lub umorzenia postępowania koszty postępowania ponosi Skarb Państwa.

Zdaniem Rzecznika pojęcie „kosztów postępowania” odnosi się ono również do kosztów postępowania przed sądami lekarskimi, co wynika z faktu, że częścią postępowania w sprawie z zakresu odpowiedzialności lekarzy jest postępowanie przed sądem lekarskim. Ponadto, ustawa o izbach lekarskich zawiera odesłanie do kodeksu postępowania karnego, którego przepisy przewidują obligatoryjny zwrot kosztów ustanowienia jednego obrońcy w przypadku uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania.

System nieodpłatnej pomocy prawnej wymaga zmian. Rzecznik pisze w tej sprawie do Prezydenta RP

Data: 2017-07-06

Zagadnienie stworzenia systemu bezpłatnej pomocy prawnej dla obywateli niemogących we własnym zakresie zagwarantować sobie odpłatnej pomocy pozostaje w stałym zainteresowaniu Rzecznika Praw Obywatelskich. Ustawa o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej bez wątpienia statuuje system nieodpłatnej pomocy prawnej, jako sfinalizowanie bardzo długiego etapu starań i wysiłków na rzecz wprowadzenia tego tak pożądanego rozwiązania do polskiego porządku prawnego.

Niestety, z doniesień medialnych wynika, że system darmowej pomocy prawnej jest nieskuteczny, nieefektywny, a liczba osób korzystających z darmowych porad w ramach obowiązującego od dnia 1 stycznia 2016 r. programu jest niewielka. Podobne wnioski płyną z „Raportu końcowego z monitoringu funkcjonowania systemu nieodpłatnej pomocy prawnej” przygotowanego przez Instytut Spraw Publicznych.

Najwięcej głosów krytycznych pojawiających się pod adresem ustawy dotyczy niewłaściwie zakreślonego w niej katalogu osób uprawnionych do skorzystania z darmowych porad prawnych. Limit dochodowy przyjęty w ustawie wyklucza te grupy społeczne, które z uwagi na sytuację materialną nie są uprawnione do skorzystania ze świadczeń pomocy społecznej (w konsekwencji również z nieodpłatnych porad prawnych), ale jednocześnie ich sytuacja materialna uniemożliwia skorzystanie z odpłatnych porad świadczonych przez adwokatów lub radców prawnych w kancelariach.

Ponadto, w katalogu beneficjentów pominięto:

  • osoby niepełnosprawne i ciężko chore,
  • osoby pobierające świadczenia rentowe,
  • osoby samotnie wychowujące dzieci,
  • osoby dotknięte przemocą domową,
  • ofiary przestępstw,
  • osoby bezrobotne,
  • osoby bezdomne,
  • lokatorów kamienic zwracanych w wyniku roszczeń reprywatyzacyjnych,
  • cudzoziemców,
  • osoby osadzone w zakładach karnych (które siłą rzeczy mają najbardziej utrudniony dostęp do informacji prawnej).

Wydaje się, że podstawowym kryterium warunkującym uzyskanie darmowej pomocy prawnej mogłoby być kryterium dochodowe – każdorazowo weryfikowane za pomocą np. ostatniego zeznania rocznego PIT. W dalszej kolejności należałoby rozważyć objęcie ustawą grupy osób, które mogłyby uzyskać pomoc bez względu na uzyskiwany dochód.

Zdaniem Rzecznika zbyt wąsko został w ustawie zakreślony zakres przedmiotowy – ustawa nie przewiduje możliwości uzyskania porady na etapie sądowym oraz nie przewiduje możliwości sporządzenia pism w toczącym się postępowaniu przygotowawczym lub sądowym i pism w toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym. Natomiast, jak wynika z korespondencji wpływającej do Biura RPO, właściwe sformułowanie takiego pisma oraz zawarcie w nim odpowiedniej treści wydaje się być najtrudniejszym zadaniem z punktu widzenia osoby nieposiadającej wykształcenia prawniczego.

Ponadto, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości w sprawie sposobu udzielania i dokumentowania nieodpłatnej pomocy prawnej nieodpłatnej pomocy prawnej udziela się osobie uprawnionej osobiście, z wyłączeniem środków komunikowania się na odległość. Rozwiązanie to nie wydaje się trafne, ponieważ uniemożliwia udzielenie porady prawnej lub obywatelskiej np. osobom starszym, niepełnosprawnym czy osadzonym. Ponadto, osoby z mniejszych miast, czy też zamieszkujące tereny wiejskie mają realnie mniejszą możliwość osobistego udania się do punktu pomocy prawnej.

Kolejna kwestia dotyczy miejsca, gdzie świadczona jest pomoc prawna – większość punktów działa w starostwach, urzędach gminy lub siedzibach miejskich ośrodków pomocy społecznej. Osoby będące w konflikcie z urzędem i szukające w związku z tym porady prawnej, nierzadko obawiają się przyjść po pomoc, albowiem automatycznie kojarzą, iż prawnik działający w ramach programu pracuje na zlecenie urzędu lub jest od niego zależny. Również to zagadnienie wymaga rozważenia z uwagi na małą ilość osób zgłaszających się po porady.

Z uwagi na fakt, że aktualnie trwają przygotowania do dokonania zmian w ustawie w celu usprawnienia przewidzianych w niej rozwiązań i zapewnienia ich jak najefektywniejszego działania, warto też, zdaniem Rzecznika, ponownie rozważyć włączenie do systemu studenckich poradni prawnych, a także poradnictwa obywatelskiego, rozumianego jako metoda wspierania osób w poszukiwaniu rozwiązań ich problemów poprzez udzielanie porad i informacji o prawach i obowiązkach obywatela oraz pomoc w wyborze optymalnego rozwiązania w oparciu o analizę sytuacji, przedstawienie różnorodnych ścieżek postępowania i zobaczenie ich konsekwencji.

Rozwiązaniem, które warto również przeanalizować, mogłoby być wprowadzenie tzw. instytucji pierwszego kontaktu – kiedy pierwsze spotkanie odbywa się z osobą (niekoniecznie prawnikiem), która wstępnie rozpoznałaby problem, a następnie wskazywałaby jakie kroki podjąć i do kogo się udać w pierwszej kolejności. Wypracowanie spójnego i sprawnego systemu informacji prawnej i obywatelskiej jest przedsięwzięciem, które wymaga długoletniego planowania, praktyki, a przede wszystkim szeroko zakrojonej akcji informacyjnej.

Rzecznik zwrócił się do Prezydenta z prośbą o ustosunkowanie się do zagadnień poruszonych w wystąpieniu. W szczególności, poprosił o wskazanie kierunków i zakresu zmian w ustawie, planowanych w ramach zapowiadanych prac legislacyjnych.

 

Spotkanie z przedstawicielami Fundacji Uniwersyteckich Poradni Prawnych i Klinik Prawa

Data: 2017-06-29

Od wielu lat Rzecznik Praw Obywatelskich współpracuje ze studenckimi poradniami prawnymi. Rok temu, w maju 2016 roku RPO podpisał specjalne porozumienie z Fundacją Uniwersyteckich Poradni Prawnych, w którym doprecyzowano zasady współdziałania. Zakłada ono m.in. zwiększenie dostępu każdej osoby do informacji o jej prawach, możliwości uzyskania niezbędnej pomocy w ich dochodzeniu oraz informacja o przysługujących środkach ochrony.

Działalność studenckich poradni prawnych oraz prowadzących podobną działalność organizacji pozarządowych, jest niezwykle ważna, zwłaszcza w sytuacji braku systemu informowania o prawie, który odpowiadałby społecznemu zapotrzebowaniu. Tzw. kliniki prawa to także miejsce zdobywania przez studentów prawa pierwszych kwalifikacji zawodowych, umiejętności stosowania wiedzy teoretycznej w praktyce, ćwiczenia wrażliwości społecznej, tak ważnej dla odpowiedniego wykonywania zawodu prawnika.

29 czerwca przedstawiciele uniwersyteckich poradni prawnych spotkali się z rzecznikiem praw obywatelskich Adamem Bodnarem oraz pracownikami Biura RPO, by omówić efekty dotychczasowej współpracy. Mówili o kluczowych problemach, z którymi spotykają się w swojej codziennej pracy. Dyskutowali też o konieczności zmian w przepisach dotyczących systemu nieodpłatnej pomocy prawnej.

Część spotkania została poświęcona rozmowie na temat możliwego rozszerzenia współpracy poradni z Biurem RPO. Wskazywano na istniejące dobre praktyki, np. załączanie materiałów opracowanych przez ekspertów z Biura RPO (ulotek, poradników) do odpowiedzi udzielanych przez poradnie czy spotkania na uniwersytetach. 

Przedstawiciele poradni diagnozują różne problemy związane z niską kulturą prawną społeczeństwa i zawiłością systemu prawa. Wskazywali, że należy uzupełnić działania podejmowane przez kliniki i poradnie o edukację prawną. Warto skupić się nie jedynie na najmłodszych członkach społeczeństwa, ale także na osobach starszych. Seniorzy wielokrotnie mają problemy z zawieraniem niekorzystnych umów, wyłudzeniami, pożyczkami. 

Przedstawiciele poradni zaproponowali przeprowadzenie cyklu wykładów w małych miejscowościach na konkretne istotne tematy. Jednym z takich tematów są duże inwestycje, np. energetyczne, powstające w małych miejscowościach. Proces konsultacji społecznych przeprowadzany przez gminy wielokrotnie pozostawia wiele do życzenia. Mieszkańcy zazwyczaj mają tylko chwilę na reakcję i dlatego potrzebują silnego wsparcia.

Rozważano również możliwości współpracy przy tak zwanych sprawach generalnych – diagnozowaniu problemów systemowych i wydawaniu opinii na temat możliwych zmian. Poradnie i kliniki prawa mogą być nowym partnerem Biura Rzecznika w tym zakresie. Zaproponowano także organizację spotkań przedstawicieli konkretnych poradni z rzecznikiem praw obywatelskich na uczelniach w ramach cyklu spotkań regionalnych. Uniwersytety mogłyby być miejscem na wymianę poglądów na temat konkretnych rozwiązań prawnych oraz na dyskusje na temat corocznego raportu Rzecznika Praw Obywatelskich. 

Druga część spotkania została poświęcona rozmowie na temat funkcjonowania systemu nieodpłatnej pomocy prawnej. Zdiagnozowano wiele problemów, które mogłyby zostać rozwiązane nowelizacją zapowiedzianą przez Prezydenta RP. Prezes FUPP przedstawił szeroką opinię organizacji na temat możliwych zmian, którą złożył na ręce Adama Bodnara.

Zbigniew Śpiewak, zastępca dyrektora Zespołu Wstępnej Oceny Wniosków w Biurze RPO, przedstawił również czynności i tematy podejmowane w ramach prac Zespołu Analiz Systemowych, działającym przy Prezydencie RP.

Współpraca RPO ze studenckimi poradniami prawa podejmowana jest w celu:

• realizacji zadań w dziedzinie edukacji prawnej w zakresie ochrony praw i wolności człowieka i obywatela oraz przestrzegania ich przez organy władzy publicznej,
• podwyższenia poziomu wiedzy zawodowej i profesjonalnych umiejętności, doskonalenia mechanizmów działania w dziedzinie ochrony praw człowieka i podstawowych wolności,
• stworzenia warunków dla lepszego kształcenia studentów w dziedzinie pomocy prawnej,
• wymiany doświadczeń i informacji w zakresie efektywnej ochrony praw człowieka i obywatela.

 

 

Zastępca RPO Stanisław Trociuk na temat nieodpłatnej pomocy prawnej

Data: 2017-06-21

Zastępca rzecznika praw obywatelskich Stanisław Trociuk wziął udział w panelu ekspertów "Nieodpłatna pomoc prawna - założenia a praktyka" organizowanym przez Najwyższą Izbę Kontroli. Podczas spotkania omówił zagadnienia związane z konstytucyjnymi gwarancjami prawa do nieodpłatnej pomocy prawnej.

Tekst wystąpienia Stanisława Trociuka:

Punktem wyjścia do rozważań dotyczących polskiego systemu pomocy prawnej jest art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zawierający gwarancje prawa do sądu. Przepis ten nie formułuje co prawda żadnych wymogów odnoszących się wprost do udzielania pomocy prawnej, jednak zawarta w nim gwarancja, że każdy ma prawo do sądu (a więc również osoby, które ze względów finansowych nie są w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów profesjonalnej pomocy prawnej), nie pozostawia wątpliwości, iż zagadnienie pomocy prawnej pozostaje w ścisłym związku z istotnym elementem składowym prawa do sądu, jakim jest prawo dostępu do sądu. Dostęp ten musi być zagwarantowany z uwzględnieniem konstytucyjnej zasady równości wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP) i zakazu dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, w tym z przyczyny majątkowej.

W sprawach karnych prawo jednostki do pomocy prawnej zostało wyrażone wprost w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP stanowiącym, że każdy, przeciwko komu jest prowadzone postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu. Konstytucja nie formułuje natomiast jakichkolwiek przesłanek materialnoprawnych, od których uzależnione jest powstanie prawa do korzystania z obrońcy z urzędu, odsyłając w tym zakresie do ustawodawstwa zwykłego.

Na gruncie Konstytucji pomoc prawna może być traktowana również jako element realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego wynikającego z art. 67 Konstytucji RP. Zakres i formy tego zabezpieczenia określa ustawa, nie ma w związku z tym przeszkód aby ustawodawca potraktował pomoc prawną jako formę realizacji konstytucyjnego prawa do zabezpieczenia społecznego.

Konstytucja pozwala też zrekonstruować krąg podmiotów, których sytuacja uprawnia do szczególnego traktowania w zakresie dostępu do nieodpłatnej pomocy prawnej. Zaliczyć do nich należy osoby niepełnosprawne (art. 69 Konstytucji RP), rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza rodziny wielodzietne i niepełne (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), matki przed i po urodzeniu dziecka (art. 71 ust. 2 Konstytucji RP), dzieci pozbawione władzy rodzicielskiej (art. 72 ust. 2 Konstytucji RP).

W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 listopada 2004 r. (sygn. akt SK 64/03) stwierdzono, że „nie kwestionując znaczenia profesjonalnej pomocy w toku postępowania sądowego, a w konsekwencji – jej znaczenia dla realizacji prawa do sądu, należy zwrócić uwagę, że Konstytucja – poza postępowaniem karnym – nie gwarantuje możliwości skorzystania z pomocy prawnej. Z drugiej strony, przepisy regulujące postępowanie cywilne tylko w bardzo wąskim zakresie (….) wprowadzają tzw. przymus adwokacki, czyli uzależniają możliwość dokonania pewnych czynności od udziału profesjonalnego pełnomocnika. W świetle tych spostrzeżeń trudno uzasadnić generalną tezę o konstytucyjnym prawie do korzystania z pomocy prawnej adwokata czy radcy prawnego.”

Zgodzić się z można z Trybunałem Konstytucyjnym, że Konstytucja nie gwarantuje powszechnego prawa podmiotowego do pomocy prawnej, udzielanego także w formie pomocy nieodpłatnej. Jednak jak już wskazano, jej normy zakazują dyskryminacji w dostępie do sądu ze względów majątkowych. Nakazują one również udzielanie szczególnej pomocy podmiotom wymienionym expressis verbis w Konstytucji. Dlatego niepodejmowanie jakichkolwiek działań prawodawczych lub też podejmowanie takich działań w stopniu niewystarczającym z punktu widzenia dostępu tych podmiotów do sądu musiałoby w konsekwencji zostać uznane za naruszenie konstytucyjnego prawa dostępu do sądu.

Istotne znaczenie przy określaniu minimalnego standardu pomocy prawnej mają też międzynarodowe zobowiązania Polski. Zgodnie z art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych wszyscy ludzie są równi przed sądami i trybunałami. W zakres gwarancji udzielanych przez Pakt osobie oskarżonej o popełnienie przestępstwa wchodzi prawo do otrzymania informacji, jeśli osoba taka nie posiada obrońcy, o istnieniu uprawnienia do posiadania obrońcy wyznaczonego dla niej w każdym przypadku, kiedy interesy sprawiedliwości tego wymagają, bez ponoszenia kosztów obrony w przypadkach, kiedy oskarżony nie posiada dostatecznych środków na ich pokrycie. Analogiczne rozwiązanie w odniesieniu do postępowań karnych zawiera art. 6 ust. 3 lit. c Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Stanowi on, że każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą, jeżeli nie ma wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony, ma prawo co najmniej do korzystania z bezpłatnej pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości.

Na gruncie Europejskiej Konwencji prawo do uzyskania nieodpłatnej pomocy prawnej nie ogranicza się jednak wyłącznie do spraw karnych, lecz w określonych sytuacjach obejmuje również sprawy cywilne. W myśl art. 14 Konwencji korzystanie z praw i wolności w niej wymienionych (a więc także prawa do sądu) powinno być zapewnione bez dyskryminacji wynikającej m. in. z takich powodów jak majątek. W konsekwencji w orzeczeniu Airey v. Ireland Europejski Trybunał Praw Człowieka rozszerzył wymóg reprezentacji prawnej także na proces cywilny, jeżeli reprezentacja ta jest niezbędna do efektywnego dostępu do sądu, zwłaszcza w sytuacji wyraźnego ustawowego wymogu działania strony przez adwokata bądź złożoności przepisów proceduralnych lub okoliczności konkretnej sprawy.

W zaleceniu nr R(93)1 Komitetu Ministrów z dnia 8 stycznia 1993 r. dla państw członkowskich dotyczącym skutecznego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości osób w sytuacji wielkiego ubóstwa i raporcie wyjaśniającym do tego zalecenia wskazano, że problem skutecznego dostępu osób ubogich do prawa i wymiaru sprawiedliwości nie jest tylko kwestią sprawiedliwości społecznej i polityki państwa, ale należy także do dziedziny praw człowieka i podstawowych wolności. Zwrócono również uwagę, że skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości zakłada objęcie pomocą prawną osób występujących we wszystkich sądach. Ponadto pomoc ta to nie tylko częściowe lub całkowite zwolnienie z kosztów sądowych oraz bezpłatna bądź symbolicznie opłacana pomoc adwokata, ale również wszelkie bezpłatnie otrzymywane informacje, porady, mediacja, itp., łączące się z postępowaniem sądowym, jak i quasi-sądowym.

Wreszcie zwrócić należy uwagę, że zagadnienie pomocy prawnej znalazło swój wyraz w prawie Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela. Pomoc prawna jest udzielana osobom, które nie posiadają wystarczających środków, w zakresie w jakim jest ona konieczna dla zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

W dniu 27 stycznia 2003 r. Rada przyjęła dyrektywę 2003/8/WE w celu usprawnienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sporach transgranicznych poprzez ustanowienie minimalnych wspólnotowych zasad odnoszących się do pomocy prawnej. Celem tej dyrektywy jest zachęcie do ubiegania się o pomoc prawną w sporach transgranicznych przez osoby, które nie posiadają wystarczających środków, gdy pomoc ta jest konieczna do zapewnienia skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. W świetle motywu 11 preambuły dyrektywy pomoc prawna powinna obejmować poradę prawną przed wniesieniem sprawy do sądu, służącą rozstrzygnięciu sporu, pomoc w trakcie wnoszenia sprawy do sądu oraz reprezentowanie w sądzie, a także częściowe zwolnienie z kosztów procesu lub zwolnienie z nich.

Wskazane konstytucyjne oraz międzynarodowe standardy dotyczące gwarancji dostępu do wymiaru sprawiedliwości pozwalają na następujące uogólnienia.

  • Po pierwsze, problem pomocy prawnej w zakresie dostępu do wymiaru sprawiedliwości ma rangę konstytucyjną oraz rangę wynikającą z wiążących Polskę międzynarodowych i unijnych standardów ochrony praw człowieka.
  • Po drugie, pojęcie „pomoc prawna” obejmuje nie tylko fazę wnoszenia sprawy do sądu oraz postępowania przed tym sądem i postępowania egzekucyjnego, lecz również fazę postępowania przedsądowego.
  • Po trzecie, ustalane przez ustawodawcę kryteria majątkowe udzielania pomocy prawnej, powinny uwzględniać z jednej strony skalę rzeczywistych obciążeń finansowych związanych z dochodzeniem sprawiedliwości, z drugiej strony, powinny uwzględniać fakt, że pomoc ta stanowi szczególną formę realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego.
  • Po czwarte, realizacja zasady równości przed sądami wymaga w aspekcie materialnym, zapewnienia efektywności pomocy prawnej. 

KOALICJA INFOLINII. Informator o infoliniach, telefonach i organizacjach pomocowych

Data: 2017-06-06

Publikacja zawiera dane teleadresowe oraz najważniejsze informacje na temat kilkudziesięciu urzędów instytucji publicznych i organizacji pozarządowych, których misją jest udzielanie informacji i udzielanie pomocy obywatelom w bardzo różnych aspektach życia: od informacji związanych z prawami człowieka i bezpłatnymi poradami prawnymi, poprzez informację o prawach pacjentów, konsumentów i dzieci, po pomoc dla ofiar przemocy czy wsparcie osób uzależnionych od alkoholu lub narkotyków.

Większość z wyszczególnionych w Informatorze podmiotów współpracuje ze sobą w ramach Koalicji Infolinii działającej pod patronatem Rzecznika Praw Obywatelskich.

Informator jest prawdopodobnie jedyną tego typu publikacją w Polsce, dostępną także w formie pdf i ebooka. Wersja elektroniczna będzie aktualizowana na bieżąco, zaś wersja papierowa drukowana raz w roku.

Zachęcamy do rozpowszechniania Informatora wszelkim potencjalnie zainteresowanym instytucjom i osobom prywatnym.

Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego - spotkanie w Biurze RPO z prawnikami pro bono

Data: 2017-04-21

Adam Bodnar, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Sylwia Spurek, Zastępczyni Rzecznika Praw Obywatelskich spotkali się z przedstawicielami Polskiego Towarzystwa Prawa Antydyskryminacyjnego, ogólnopolskiej organizacji zrzeszającej prawników i prawniczki, specjalizujących się w przeciwdziałaniu dyskryminacji. W ramach tego projektu grupa zajmuje się wsparciem organizacji, które działają na rzecz równości, i znajdują się w sytuacji zagrożenia ze strony władzy bądź innych podmiotów, w związku z prowadzoną działalnością. Program został powołany w odpowiedzi na szereg sytuacji, o których donosiły media, a także o których informowały członków projektu  same organizacje w ostatnich miesiącach.

W spotkaniu wzięli udział:

  • Karolina Kędziora
  • dr Krzysztof Śmiszek
  • Aleksandra Oziemska
  • Jakub Witkowski
  • Małgorzata Wiśniewska
  • Dorota Seweryn-Stawarz
  • Tomasz Rak
  • Jakub Turski
  • Maria Sankowska-Borman
  • Mateusz Chudziak
  • Justyna Metelska
  • Magdalena Witkowska
  • Eliza Rutynowska

Rzeczniczka Sylwia Spurek przedstawiła kompetencje RPO jako organu ds. równego traktowania z przykładami prowadzonych spraw, w tym postępowania sądowe w sprawach dyskryminacyjnych z udziałem RPO, np.

- Wytoczenie powództwa w sprawie dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność w obszarze opieki zdrowotnej; wytoczenie powództwa o pozbawienie tytułów wykonawczych oświadczeń notarialnych o poddaniu się egzekucji przez rodziny romskie z Limanowej;

- przystąpienie do postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie ustalenia płci przez transpłciowego mężczyznę;

- przystąpienie do postępowania w sprawie odmowy transkrypcji aktu urodzenia dziecka urodzonego w Wielkiej Brytanii, w którego akcie urodzenia jako rodzice wskazane są dwie matki.

 

„Zajmowanie się problematyką przeciwdziałania dyskryminacji obecnie naraża na szykany, wyśmiewanie obecnie dlatego bardzo dziękuję za to co Państwo teraz robią” – mówił Bodnar – To dwie rzeczy, na których mi bardzo zależy: pomoc prawna pro bono i litygacja strategiczna

„Moim celem jest nie tylko, żeby przygotowywać świetne raporty ale też żeby maksymalnie integrować postępowania sądowe z działalnością strategiczno-poznawczą. Nie spodziewaliśmy, że BRPO ale też Państwo będą przedmiotem takiego ataku za działalność w zakresie równego traktowania” – mówił Rzecznik.

Udział RPO w sprawach dot. Równego traktowania jest ważny, sprawa drukarza czy Camerona. Chodzi o podnoszenie tematu, ale też zwracanie uwagi sądów na interpretację przepisów argumentację dla sądów.

Język agresji w przestrzeni publicznej

Język agresji w polityce robi się coraz bardziej powszechny. Warto podejmować jednak ten temat. „Coraz częściej zwracają się do mnie ludzie, którzy pytają co robić jak ktoś osób publicznych mówi o nas w taki sposób, który nas dotyka. Uważam że musimy ciągle się temu przeciwstawiać. Chociażby żeby zostawiać ślad obywatelski, pokazać, że to nie jest nam obojętne” – mówił rzecznik

RPO jeżdżąc po świecie obserwuje, że takiej działalności nie ma zbyt wiele. Bardzo istotne jest to, że w spotkaniu wzięli udział osoby z różnych regionów Polski co daje nadzieję, że takiej działalności będzie więcej a osoby potrzebujące wsparcia będą mogły szukać pomocy.

Poprzez postępowania strategiczne kształtuje opinię społeczną, argumenty do dyskusji.

„Wsparcie musimy wykazać nie tylko wobec konkretnych ofiar, ale też wsparcie dla wszystkich organizacji, które mogą być szykanowane ze względu na zajmowanie się tą działalnością.

Spotkanie dotyczyło również partnerstwa w projektach realizowanych ze środków Fundacji Batorego (pełny dostęp – edukacja dla sektora ochrony zdrowia) i Komisji Europejskiej (Come Forward: Empowering and Supporting Victims of Anti-LGBT Hate Crimes);

Warto podjąć współpracę podczas organizacji spotkań i konferencji podsumowujących projekty realizowane przez organizacje pozarządowe, dotyczące równego traktowania – np. równa i bezpieczna szkoła – jak ją skutecznie wspierać?, seminarium współorganizowane z Towarzystwem Edukacji Antydyskryminacyjnej. To może być ważna okazja do spotkania przedstawicieli organizacji pozarządowych z przedstawicielami instytucji publicznych.

Organizacje poprosiły o wsparcie w postępowaniach sądowych i interwencje w sprawach dyskryminacyjnych, kierowanych do Biura z organizacji pozarządowych – m.in. Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Kampania Przeciw Homofobii, Hejstop.